.

Kitaplar Arasında #23

2012-01-16T17:53:00.000+02:00

Bu haftaki programda, Ocak ayında doğan ve 110. yaşını kutladığımız Nâzım Hikmet'in; yaşasaydı 64. doğumgününü kutlayacağımız Arkadaş Zekai Özger'in ve 9 Ocak 1990'da kaybettiğimiz Cemal Süreya'nın şiirleri konuk ediliyor.

http://radyo.sol.org.tr/program/233

Kitaplar Arasında #22

2012-01-09T12:17:00.002+02:00

Programın bu haftaki konuğu Ahmet Şık'ın "Dokunan Yanar" kitabı. Ocak ayında katledilen gazeteciler Metin Göktepe, Hrant Dink ve Uğur Mumcu'nun anısına...

http://radyo.sol.org.tr/program/228

Cumhuriyet'in Romanı Var Mıydı?

2012-01-02T12:50:00.000+02:00

Nâzım Hikmet Kültür Merkezi bünyesinde, belirli konu başlıklarında düzenlenecek olan “Yuvarlak Masa Toplantıları”nın ilkinde, “Birinci Cumhuriyet’in Romanı Var mı?” konusu ele alındı. Kaan Arslanoğlu, Nihat Ateş ve Hüseyin Çukur’un katıldığı toplantının moderatörlüğünü Asaf Güven Aksel yaptı.

http://haber.sol.org.tr/kultur-sanat/cumhuriyetin-romani-var-miydi-haberi-50017

Metnin tamamına ulaşmak için: http://haber.sol.org.tr/kultur-sanat/nhkmden-cumhuriyetin-romani-var-miydi-tartismasi-haberi-50024

Reenkarnasyon Kulübü Üzerine Kısa Bir Deneme

2011-10-28T15:15:00.001+03:00

“Reenkarnasyon Kulübü”, kollektif bir çalışma olan “5.Sanattan 5.Kola”yı saymazsak, Kaan Arslanoğlu’nun on yedinci kitabı; on birinci romanı.

Kadıköy’deki Nâzım Hikmet Kültür Merkezi’nin bahçesinde başlayan roman, 20.yüzyılın başından günümüze, ülkenin içinden geçtiği politikaya bir paralellik çiziyor ve Taksim’deki 1 Mayıs mitinginde son buluyor.

Kaan Arslanoğlu örgütlü bir yazar. Örgütlü olmasının ve politikayı ne kadar iyi takip ettiğinin nüvelerine hemen her sayfada şahit oluyorsunuz. Reenkarnasyonu, yaratıcı bir fon olarak romanın omurgasına çakarken, Mustafa Kemal Atatürk ve İbrahim Kaypakkaya’nın reenkarne olan bedenleri üzerinden tarihe ip atlatıyor. Daha da önemlisi, kendi kafasına takılan ve dert ettiği konulara dair bu iki önemli kişilik üzerinden cevaplar arıyor.

Psikiyatri de burada ön plana çıkıyor. Çünkü Arslanoğlu’nun tüm romanlarında karakter analizlerini ve çelişkilerini bir doktorun ağzından, edebiyatımızda alışık olmadığımız bir bilimsellikle okuyoruz. Bunu ne kadar başarabildiğini bir kenara bıraksak bile, böyle bir cesareti her eserinde göstermesi ve “çoksatar” olmayacağını bildiği ve böyle bir derdi olmadığı halde bu yola baş koyması saygıyı hak ediyor. Bu, aslında, bugüne kadar hak ettiği değeri görmediği anlamına da gelmektedir. Doğru veya yanlışlığından önce, yazarın tüm kitaplarında başarabildiği kendi özgün tezleri ve doktorluğunun da getirdiği farklı değerlendirme kriterleri yeteri kadar tartışılmadı, edebiyat çevrelerinde…

Reenkarnasyon Kulübü, roman dilinden feragat edip, günlük konuşma dilini vaat ediyor. Daha ikinci cümlede şahit oluyoruz: “Sonrasında yaşayacaklarımı, o gün, daha ilk karşılaşmamızdan önce sezmiştim. Kitap okuyucuları artık ilk tümcesi yoğun anlamlı, derin göndermeli romanlara ilgi duyuyor.” Böyle bir ironiyle başlayan roman, sözcük oyunlarından hoşlanan okuyucular için de bir uyarı niteliğinde… Ancak ilerleyen satırlarda karşılaşacağımız günlük dil, beraberinde bazı handikapları da getiriyor. Örneğin, yedinci sayfadaki “Nâzım’ın bahçesinde oturuyor, gelecek kişiyi bekliyorum” cümlesi, Nâzım Hikmet Kültür Merkezi’ni ve bahçesini bilmeyen okuyucular için havada kalıyor.

Yazar, kendi karakteriyle, “psikiyatrist anlatıcı” olarak karşımıza çıkıyor. Reenkarne olduğunu savunan ayakkabıcı Enver Usta ve itikadı kuvvetli Serhat ile yaşadığı hasta-doktor diyaloglarını, bu karakterler üzerinden de siyaseti kurguya başarılı bir şekilde yediriyor. Buna benzer bir denemeyi “Memleketimden Karakter Manzaralı” isimli kitabında da deneyen Arslanoğlu, orada da “yazar-düşünür-psikiyatrist” olan üç ayrı karakter üzerinden ve onları konuşturarak edebiyat ve siyaset dünyasına sert eleştiriler getiriyordu.

Reenkarnasyon Kulübü’nde ise, Memleketimden Karakter Manzaraları’ndaki kadar sert eleştiriler yerine, çelişki içinde debelenen insanlara, kendini de bu eleştirilerden soyutlamadan değiniyor.

Mustafa Kemal’in (Enver Usta) ağzından Sovyetler Birliği ve Lenin değerlendirmeleri yaratıcı olduğu kadar, bazı detaylara girip, yani konunun sınırına kadar gelinip de geri dönülmüş izlenimi de veriyor, okuyucuya. Burada ince bir sınır çizgisi var. Postmodern ve “çoksatar” romanlar okumaya alışmış insanlar, sınır çizgisinin neresinde duracakları konusunda tereddüt yaşayabilir. Keza romandaki psikiyatrist karakteri, doktorluğu, daha çok yazarlığını beslemek için kerhen yapıyormuş imajı yaratabilir okuyucuda.

Romanda çok güzel ve anlamlı bulduğum ince detay ve göndermeler de var. “Partili” karakter Ferdi’nin ağzından örgüt ve sol eleştirileri; yine Ferdi’nin ağzından, dine bağlılığı yüksek Serhat’ın “artık solcu olamayacağı” konusundaki önyargılarının boşa düşmesi; sevgililerin internet sohbetlerindeki imlâ hataları; Mustafa Kemal’den reenkarne olduğunu iddia eden Enver Usta üzerinden güncel Kemalizm eleştirileri; Enver Usta’nın ’68 kuşağı mensubu ve Beykoz Kundura’da işçi olması; Serhat’ın aynı topraklarda doğduğu “İbrahim Kaypakkaya” olması ve birinin dinci, diğerinin devrimci olmasının yarattığı zıtlıklar, romanı daha da önemli kılıyor.

Reenkarnasyon Kulübü’nü, Mustafa Kemal’in ağzından Vahdettin’i, Mustafa Suphi’yi, Lenin ve Sovyetler Birliği’ni okumak; İbrahim Kaypakkaya’nın ağzından çektiği işkenceleri ve faşizmi öğrenmek istiyorsanız okumalısınız. Öğrenmek istemiyorsanız da, okumayı denemelisiniz. Çünkü elimizin altında özgün ve akıl açıcı yanları ağır basan, ısıtılıp ısıtılıp önümüze konan, kelimelere takla attıran ya da başka romanlardan “aşırılmayan” bir eser var.

Kaan Arslanoğlu, yanıtını bulmak istediği, kafasında soru işareti olan birçok konuya açıklık getirmeye çalışmış. Bu konu zenginliği gözünüzü korkutmasın. Eminim ki, daha fazla konuyu tartışmaya açmak istemiş ve pek çoğunu elemiştir.

Bundan sonraki kitaplarında da böyle denemeleri bekleyeceğiz, beklemeliyiz.

İşçi sınıfının romanda karşılaştırılması üzerine bir deneme: “Bereketli Topraklar Üzerinde” ve “Umut Tarlaları”

2011-10-05T02:30:00.000+03:00

Orhan Kemal’in “Bereketli Topraklar Üzerinde”(1) ve José Saramago’nun “Umut Tarlaları”(2) romanları üzerinden Türkiye ve Portekiz’deki işçi sınıfının genel durumuna; yaşam ve çalışma standartlarının benzer noktalarına; aynı dönemlerde kesişen iktidar partilerinin işçi sınıfına dair politikalarına göz atmaya çalışacağım.

Bereketli Topraklar Üzerinde ve 1940-1950 Arası Türkiye İşçi Sınıfı’na Genel Bir Bakış

Orhan Kemal’in 1954 yılında yayımladığı romanda 1940’lardan 1950’lerin başına kadar olan sürece ve Türkiye işçi sınıfının yaşam koşullarına tanık oluruz.

Sivas’ta yaşayan üç çocukluk arkadaşı ( Köse Hasan, Pehlivan Ali, İflahsızın Yusuf ) hep yapıla geldiği gibi çalışmak için başka bir şehre gitmeye karar verirler ve bir tanıdıklarının orada olduğunu bildikleri için de Çukurova’nın yolunu tutarlar. Sebepleri de diğerleri kadar naiftir: Karınlarını doyurabilmek.

“Yusuf: Hepimizinki de bir ekmek derdi mesela. Öyle değil mi?”

“Hasan: Ne diyorsun Yusuf? Gözü çıksın. Yurdumuzu, yuvamızı ne diye teptik?”

Trende kulak misafiri oldukları konuşmalardan şehrin nasıl bir yer olduğunu kestirmeye çalışırlar. Tren yolculuğu sırasında, daha önce bir kere şehir görmüş olan İflahsızın Yusuf’un arkadaşlarına verdiği öğütlere; şehrin acımasızlığına karşı birbirlerinden ayrılmamaları gerektiğine dair telkinlere şahitlik ederiz.

“(…) Lakin biz biz olalım, şehir yerinde göz kulak olalım kendimize kardaşlar.(…) Şehir adamı köylüyü cin çarpar gibi çarpar.”

Şehre indiklerinde, tahmin edileceği gibi çok şaşkındırlar. Daha önce görmedikleri evler, kadınlar, arabalar akıllarını başlarından almıştır. Bir yandan da kendilerine iş vermesi umuduyla tanıdıkları kişiyi aramaya başlarlar. Bu kişinin çok zengin bir fabrikatör olduğu ve kendisine ulaşılmasının zorluğu sebebiyle bir gün, kendilerini fabrikatörün arabasının önüne atıp, iş isterler.

Üç arkadaşın bir çırçır fabrikasında çalışmaya başlaması ve ırgatbaşına haftalıklarından komisyon vermeleri gerektiği gerçeği üzerine şehrin, fabrikanın ve insanların acımasız yüzleriyle tanışmaya başlarlar.

“Üç arkadaş şimdiye kadar hiç görmedikleri sert şakırtılı, pamuk tozları uçuşan bir hava içine girince sanki çarpılarak ürktüler. Burada hemen her şey sarsılıp sallanıyor, dönüyordu.(…) yanlarındaki volanların kuvvetli sarsıntılarla çalıştırdığı çırçır makinelerinden şiddetli sesler çıkıyor, toz salkımları, tozlu duvarlar, döşeme tahtaları, havada uçuşan tozlar sarsılıyordu.”

Fabrikanın ayrı bölümlerinde çalışıp, akşamları kiraladıkları ahırda buluştukları bir hayat yaşamaktadırlar. Bir yandan da, hepsinin ayrı hayalleri vardır…

“Ahırın üstü iki kattı. Harap yapının sahibi muhtar, eskiden şalgam suyu satan fakir biri, Ermeni tehcirinden sonra bu evi nasılsa eline geçirmişti. Sonraları yeni kurulan fabrikalar işçiyi çoğaltmış, barınak sıkıntısı başlamıştı ki, muhtar ahırdan hayvanlarını çekmiş, işçilere kiraya vermişti.”

Çalışma şartlarının ağırlığından dolayı Köse Hasan hastalanır ve yatağa düşer. Ali ve Yusuf ise daha fazla kazanacakları bir inşaat işi bulup, Hasan’ı arkalarında bırakırlar ve bir süre sonra da öldüğünü duyarlar. Bu olayla beraber, köylü iki arkadaşın yadırgadıkları bencilliğe ve şehir hayatına adapte olmalarına tanık oluruz. Nitekim, Ali, kumarbaz bir ustanın karısına âşık olur ve ikisi kaçar; Ali, tarlada çalışmaya başlar ancak beraber kaçtığı kadına işvereni göz koyar; Kadın, rahat yaşamı tercih ederek işvereni seçer ve Ali pavyonlara dadanır.

Toprak sahipleri, tarladaki ırgatların emeğini sömürmekte; kurtlu ekmek ile sembolize edilen kötü yemekler vermekte ve Artı-Değer teorisini haklı çıkaran çalışma saatleri dayatmaktadır.

Türkiye, katılmamış olmasına rağmen, İkinci Paylaşım Savaşı’nın değiştirdiği dengelerden etkilenir. Marshall yardımı sayesinde ithal edilen aletler makineleşmenin gelişmesine ve kırdan kente göç gibi sosyo-ekonomik yapının dönüşmesine sebep olur. Sonuçta; bir yandan savaş zenginleri çoğalırken gittikçe ağırlaşan çalışma şartları ve ithal edilen makinelerin kullanılmasında kalifiye eleman bulunmaması işçi sınıfının yaşamını daha da kötüleştirir. Savaş yıllarındaki fiyat artışları sebebiyle 1945’teki reel ücretler de 1938’e göre %54 düşmüştür. (3)

Bereketli Toprak Üzerinde’de makineleşme “patoz” ile sembolize edilir. Ali, bacağını patoz makinesine kaptırır. Ağa, arabası kirlenecek diye Ali’yi hastaneye götürmez; Yusuf köye tek başına döner.

Umut Tarlaları ve Yüzyıllar Süren Yoksulluk Üzerine Portekiz’e Genel Bir Bakış

José Saramago’nun romanı daha uzun bir tarih aralığını kapsar. 20.yüzyılın başından 1974’deki Karanfil Devrimi’ne kadar işlenen tarihsel süreçte Saramago, okuyucuyu, ülkenin güneyinde bulunan Alentejo’daki toprak sahipleri ile yoksul tarım işçilerinin gündelik yaşantılarına ve çatışmalarına, aynı ailenin dört kuşaklık serüveni üzerinden tanık eder. İş bulabilmek ve yaşayabilmek için yapılan iç göçler, mevsimlik tarım işçileri üzerinden somutlanır.

Saramago’nun asıl derdi “toprak”tır.

“Savaşlar ya da çeşitli salgın hastalıklar yüzünden pek çok insan ölür, yine de yaşam her yerden fışkırır. Kimileri bunun anlaşılmaz bir gizem olduğunu söylerler, ama gerçek nedenler toprağın kendisindedir, yüksekteki tepelerden aşağıdaki ovaya kadar yayılan, göz alabildiğine uzanan arazidedir. Şu ya da bu arazi, önemli olan aralarındaki sınırdır; neyin sana neyin bana ait olduğunu gösterir. Sınırlar, doğru ve uygun zamanda tapu siciline kaydedilir.(…) Gelecek sonsuza dek belirlenmiştir. Bir elin dallara ayrılmış çizgileri gibidir bugün toprak, güçlülerin kılıcının büyüklüğü, sertliği ve keskinliğine göre bölünmüş ve şu sırayla paylaştırılmıştır: Kral ve dük, dükten sonra asilzade, piskopos ve tarikat piri, daha sonra öz oğul ya da bir piç gelir…”

Halk yoksul ve cahildir. Erkekler, çalışmak için başka kentlere giderler. Bir yandan da işsizlik ve ucuz emek gücü egemenliğini sürdürmekte, dünya savaşı kapıdadır.

“İşsizlik var, önce gençleri, sonra kadınları ve son olarak erkekleri vuruyordu. Karavanlar, acınacak bir yevmiye için yollara düşüyor. (…) Avrupa’da savaş var, Afrika’da da. Böyle şeyler dağda haykırmak gibidir, haykıran haykırdığını bilir, çoğunlukla yaptığı son şeydir bu, ama haykırış aşağıya doğru azalarak iner ve en sonunda hiçbir şey duyulmaz.”

Toprak sahiplerinin işçiler üzerindeki tahakkümü artmakta, kilise ise halkın afyonu olmaya devam etmektedir.

“En büyük ve belirleyici silah, bilgisizliktir.(…) Bilgisiz olmaları çok güzel, okuma-yazma, hesap-kitap bilmemeleri, düşünmeyi bilmemeleri, dünyanın değiştirilemeyeceğine alışmaları, ölümden sonra cennetin geldiğine inanmaları, siz bunları daha iyi açıklayabilirsiniz Rahip Agamedes…”

1917 devriminin Portekiz’e yansımalarını da yine tarım işçileri ve Salazar diktatörlüğünün faşizan politikaları üzerinden görürüz. “Grev”in kelime anlamını bile bilmeyen, okur-yazarlıkları kısıtlı dört arkadaşın, aldıkları yevmiyelerin azlığından şikâyet etmeleri üzerine grevci ilan edilmeleri faşist Salazar hükümetinin rutin uygulamaları arasındadır. Saramago, bu dört işçinin baş kaldırmalarını ve ustabaşının karakola telefon ederek dört kişiyi ihbar etmesi sonrasında gelişen olayları şöyle aktarır:

“Kaygılanmayın, diye yatıştırıyor onu Teğmen Contente, biz bununla ilgileneceğiz (…) resmi bir araba onu geçiyor, içerde oturanlardan biri el sallıyor, eyalet valisi, merhaba Anacleto, onun arkasından da devriye birliğiyle birlikte kraliyet taburunun teğmeni, düşmana karşı (dört işçi-h.ç) bir Sherman panzeri götürüyorlar, en küçük tabancadan geri tepmesiz topa kadar irili ufaklı bir sürü silahla dolu, gidiyorlar işte, tek düşündükleri yurdun iyiliği, göğüslerini kurşunlara siper ederler, hücum borusu çalınıyor, bu arada arazinin eski, daha önce belirtilen yollarında dört cani, kimin en yükseğe ve en uzağa işeyeceğini bulmakla zaman öldürüyor.”

Çalışma koşullarına ve ücret azlığına karşı çıkarak greve giden başka işçi grupları da oluyor. Bu işçiler de diğerleri gibi kolluk güçleri tarafından derdest edilip, işkenceden geçiriliyor. Kitabın 143 ile 151. sayfaları arasında anlatılan işkence sahneleri bu anlamda oldukça önemlidir ve Saramago’nun neden büyük bir edebiyatçı olduğunu kanıtlar.

İki Romanın ve Romancının, İki Ülkenin Ortak Yönleri Üzerine

Orhan Kemal, bu romanda anlattığı işçilerle birlikte yaşamış, hayatını kazanmak için benzer işlerde çalışmıştır. Keza, José Saramago da toprak işçisi bir ailenin oğlu olarak doğmuş ve bir dönem işçilik yapmıştır. Bu durumda, iki büyük edebiyatçının da anlattıkları dönemlere ve işledikleri temaya hâkim olduğunu söyleyebiliriz. Kurgu ve pratikte karşımıza çıkacak farklılıklar bu durumu değiştirmez.

Bereketli Topraklar Üzerinde, Türkiye’deki Tek Partili döneme yani Milli Şef dönemine, Umut Tarlaları ise, -daha geniş bir zaman diliminde anlatılsa bile- Salazar’ın diktatörlük sürdüğü yıllara tanıklık eder. İki iktidar da ülkelerini 2.Dünya Savaşı’nın dışında tutmak istemişlerdir.

İsmet İnönü döneminde yürürlükte olan iş kanununa göre; işçilerin sendikal faaliyetlere katılması, örgütlenmesi suçtur. Aksi durumda “komünist” olarak itham edilirsiniz. Salazar ise faşist bir liderdir ve her faşist kadar da baskıcıdır. Halkını uyutmanın formülünü de “3F” ile bulmuştur. Fado, Fatima (din) ve Futbol. İki lider arasındaki daha somut benzerliklerin karşılaştırılmasını –şimdilik- , affınıza sığınarak tarihçilere bırakıyor ve tekrar romanlara dönüyorum.

Bereketli Topraklar Üzerinde, isyan eden ve daha önce kovulan işçilerin her şeyi ateşe vermesiyle; Umut Tarlaları ise şiddet kullanmadan gerçekleştirilen bir askeri darbe, Karanfil Devrimi ile noktalanıyor. Kitapların sonunu yazmam, okumamış olanların okumasına engel olmamalı zira, iki büyük romancının detaylarda bize sunduğu daha pek çok unsur mevcut.

İki romanı da önemli kılan en belirgin durum, anlatılan dönemlere ilişkin siyasal ve ekonomik bilgi ve verilere ulaşabilecek çokça kaynak olmasına rağmen, işçilerin gündelik hayat pratiklerine ve başkaldırmalarına dair edebiyatın gücünü kullanan bir deneyim eksikliğinin var olması; Orhan Kemal ve José Saramago’nun ise bu boşluğu ustaca doldurmalarıdır.

Saramago’nun aynı romanda yazdığı şu cümlenin doğruluğu tartışılabilir mi: “Hiçbir şey güç sahibi bir insandan güçlü değildir, yeryüzünde de, gökyüzünde de.”

1 Kemal, Orhan. Bereketli Topraklar Üzerinde. Epsilon Yayınevi,2006

2 Saramago, José. Umut Tarlaları. Can Yayınları, 1999

3 Makal, Ahmet. Ameleden İşçiye. İletişim Yayınları, 2007

İntihal Üzerine Monolog

2011-10-05T02:11:00.001+03:00

Ülkenin gündemi “şike soruşturması”nda ortaya çıkan şikelerle çalkalanırken; siyasi gündem kovboy filmlerindeki çalılar gibi durmadan yuvarlanırken; Hulki Aktunç ve Didem Madak’tan sonra Seyhan Erözçelik’i de birkaç gün önce kaybetmişken ne monologu, diyeceksiniz. Sonuna kadar da haklısınız. Benim de böyle bir yazı yazma isteğim yoktu. Üstelik, siyasete ve şair hüzünlerine; Platini’nin TFF’ye attığı kazıktan, intihal tartışmalarına uzanan bir gündeme kendimi bırakmak isterdim. Fakat okuduğum bir yazı ve bazı tesadüfler sayesinde, aldım klavyeyi elime. Yazmasam, Sait Faik gibi “çıldıracaktım”.

Murathan Mungan son kitabı Şairin Romanı’nda; bilge bir şair olan Moottah çırağı olan Serhanas’a şu öğüdü veriyor: “Eski zamanlarda şair kavimleri içinde birbirine düşman birçok kavim bulunurdu. Birbirlerinin kelimelerini öldürürlerdi. Birbirlerini kelimelerle öldürürlerdi.[...] Cenk şairi olmaya karar verdiğinde mürekkebin kan olur Serhenas. Kelimelerin kan olur. İçin buna hazır mı? Kendi kanını seyreltmeden, başkasının kanını akıtabilir misin? “

Kan akıtma değil tabii ki amaç. “Usta” da olsa, birilerinin karşısına dikilebilme cesareti; kelimeleri öldürmek değil, habersiz çoğaltılmalarına karşı bir itiraz...

Lafı fazla uzatmayayım…

Bir tür şike olan “intihal” tartışmalarında taraf mısınız? Değilseniz ve intihali “metinlerarasılık” diyerek meşrulaştıran edebiyat eleştirmeni ya da okuyucularındansanız, bu monologlar canınızı sıkacaktır:

1) Kitap kapağında maço poz veren Cemaatçi Hanım’ın son romanı intihal suçlamasıyla karşı karşıya kalınca, İnci Gibi Dişler’in yazarı Zadie Smith destek verdi kendisine. Gel gör ki, Smith de kendi romanını başka bir romandan esinlenmemiş mi? İşte edebiyat diyesi geliyor, insanın... Bunu diyen edebiyat üstadları da var zaten. Hatta bunlardan biri pos bıyıklarıyla tanınır. Bu üstad, çıkardığı edebiyat dergisinde intihal ile ilgilenmediğini, bunun metinlerarasılık olduğunu duyurdu bize. Duymayanlar için ise, televizyon programında bu cemaat gülünü konuk etti. Sorular o kadar akıl açıcıydı ki, muhtemelen kuliste kendisinden imza da almıştır.

İnci Gibi Dişler’in çevirmeni Mefkure Bayatlı ne demişti intihal için: “Bu kadarı tesadüf olamaz. Zadie’nin kitabını şablon olarak örnek almış, aileyi Türk yaparak bir kitap yazmış. Konuyu basitleştirmiş. Özellikle pencere hikâyesindeki benzerliği aklım almıyor. On tane öyle paralel hikâye yazılabilirdi ama pencere hikâyesi paralel bile olmamış. Buna intihal denir. Uyarlama gibi bir şey olmuş. Esinlenmeyi aşmış. Hiç şaşırmadım. Dünya edebiyatını bir tek onlar takip ediyor, kimse bilmiyor diye düşünüyorlar. Ama Türkiye’de edebiyattaki başka kitaplardan etkilenmeleri, yapılan intihalleri araştıran ve bilen insanlar var.“

2) Konu konuyu, aşırma başka aşırmaları açıyor. İlk aklıma gelen 1999 yılında Yunus Nadi Roman Ödülü’nü alan “Kılıç Yarası Gibi”. Ahmet Altan, o dönemler cinsel fantezilerini ön planda tuttuğu için, Taraf diye bir gazete ortada yoktu, neyse ki… Gerçi Taraf’ın da fantezi haberler üreten Bulvar gazetesinden bir farkı yok! Vücudunu sergileyen transparan kadınlar yerine, üfürmelerini sergileyen asparagas erkekler var, ağırlıkta. E,onların da birer alıcısı var demek ki. Arz ve talep… Taraf’ın intihalcilerinden birine birazdan geleceğim. Yani bir tür “monologlarasılık” yapacağım.

“Kılıç Yarası Gibi” ile Ercüment Ekrem Talu’nun “Kodaman” romanı; yine Altan’ın “Aldatmak”ı ile Arthur Hailey’in “Tekerlekler” ve Alberto Moravia’nın “Kıskançlık” romanları arasındaki benzerlikler meraklı okuyucuları beklemekte. Orhan Pamuk’u da atlamamak lazım, değil mi? “Beyaz Kale” romanı ''Pedro'nun Zorunlu İstanbul Seyahati''nden aşırılmıştır; “Benim Adım Kırmızı” ise Norman Mailer'den. “Kar”ın Dostoyevski’nin hangi romanından esinlenildiği ise bir “uzmanlık sorusu” değildir. Neyse ki, Türk edebiyatı bu tartışmaları arkasında bıraktı. Hatırlamak bile istemiyor. Çünkü edebiyat âlimleri, intihali meşru kılmak gibi bir misyon üstlenmiş… “Çalma” işi ise sanatın ve akademinin rutin uygulaması sayılacak kadar pervasızca yapılıyor.

3) Bir önceki sayıklamamda hakkını veremediğim bir isim vardı: Mehmet Baransu. Taraf’ın seri üretim asparagasçılarından. Her şeyi bilen adamlara yakıştırılan bir sözcük vardır, çok severim: “herbokolog”.

Mehmet Baransu’yu tek kelimeyle tarif eder… Bugüne kadar kaç haberi yalanlandı, saymadım. Ama “Yoldaş General” haberini hatırlarsınız. Şike soruşturmasının da popüler bilirkişilerinden zaten, farkındasınızdır. Neyse, işte bu herbokolog Mehmet Baransu’nun “Mösyö, Hanefi Avcı’nın Yazamadıkları” isimli bir kitabı var. Bu zat-ı şahane, intihalde Ahmet Altan hocasını bile geçecek bir pervasızlığa imza atıyor.

Asım Bezirci’nin “Orhan Kemal” kitabının önsözünü, kendi kitabına koyup altına imzasını atıyor. Şaka değil, cahillik hiç değil. Düpedüz hırsızlık. Asım Bezirci’nin önsözü şöyle:

“Dışardan bakınca insanı güldüren bir tiptir Bekçi Murtaza. Tutkuları onu bir an bile rahat bırakmaz. Sürekli bir kavganın içindedir. Çevresindeki insanlarla, bazı bazı bütün insanlarla ailesiyle, yakınlarıyla, hatta kendisiyle bile boyuna çekişir; kavga eder; inandığı doğrulan kabul ettirmeye ve hemen uygulatmaya savaşır. Çevresiyle bu yüzden zıt düştüğünü görmez mi? Görür, ama aldırmaz. Dediklerinin yüzde yüz doğru olduğuna öylesine inanmıştır ki, ölüm gelse onu yolundan alıkoyamaz. Bütün dünyaya savaş ilân etmiş bir Don Kişot'tur o.

Bu kişiliğiyle Murtaza alkışlanmaya değer, yüce biri gibi görünür. Günümüzde az rastlanır türden bir idealisttir. Özveriyle çarpışır; karşılığında hiçbir şey beklemez. Daha doğrusu "âmirleri"nin bir iki tatlı sözüyle dünyaları kazanmış kadar duygulanır; mutlu olur. Ama Murtaza'nın kişiliğinde öyle bir nokta vardır ki, onun gerçekten bir kahraman, çağdaş bir kavgacı olmasını önler, önce Murtaza bütün gerçeklere gözünü yummaktadır. Toplumun, toplumda geçerli olan düzenin yanında yer alanların ona empoze ettiği kalıpları kör değneğini beller gibi bellemiştir bir kez. İnsanları en kaba çizgilerle iki ana bölüme ayırmıştır: Zenginlerle yoksullar.. Bütün zenginler, okumuşlar, kravatlılar iyi, çalışkan, Tanrı'nın sevgili kulları, dolayısıyla da onun "âmirleri"dir. Murtaza kendini onlara adamıştır.

Burada içinden çıktığı toplum katını küçümseyip kendi çevresinin kişilerini horlayan yığınla insanın Murtaza'da somutlaşmasını izleriz. Murtaza kendinin de yoksul olmasına aldırmaz görünür. O öteki yoksullar gibi değildir çünkü. Onlar gibi olmadığına inanmak zorundadır. Onun için de elbise, kahramanlık, soylu atalar gibi yoksulluğunu unutturacak değer yargılarının arkasına sığınır.

Romandaki Murtaza, sonuna kadar uyuyacaktır. Hayallerinin ardarda yıkıldığını görür; acılar içinde kıvranır, trajik bunalımlar yaşar; suçu gene de kendi dışındakilerde arar. Orhan Kemal İle Ulvi Uraz'ın sıkı işbirliği sonunda ortaya çıkan Murtaza ise birdenbire gerçeği görür. Silkinir. Ömrü boyunca uyuduğunun bir anda farkına varır. Oyun da burada sona erer. Bundan sonra Murtaza ne yapar bilinmez. Büsbütün yıkılır mı? Yoksa o inatçı, o dik kişiliğiyle bu kez doğru bir kavgaya mı başlar?... Ama bir umut kapısı açılmıştır hiç olmazsa.[…]”

Bu da etik gazeteci Baransu’nun kitabındaki önsöz:

“Dışardan bakınca insanı güldüren bir tiptir Bekçi Murtaza. Tutkuları onu bir an bile rahat bırakmazken, sürekli bir kavganın içindedir. Çevresindeki insanlarla, bazı bazı bütün insanlarla, hatta ailesi ve kendisiyle bile boyuna çekişme halindedir. İnandığı doğruları kabul ettirmek ve hemen uygulatmak içinse hep savaş içindedir. Çevresiyle bu yüzden zıt düşse bile aldırmaz. Dediklerinin yüzde yüz doğru olduğuna öylesine inanmıştır ki oysa.

Bu kişiliğiyle Murtaza alkışlanmaya değer, yüce biri gibi görünür ama kendisini tanımayanlar için! Amirlerinin bir iki tatlı sözüyle dünyaları kazanmış kadar duygulanır, mutlu olur. Fakat Murtaza'nın kişiliğinde öyle bir nokta vardır ki, onun gerçekten bir kahraman, çağdaş bir kavgacı olmasını önler, Murtaza bütün gerçeklere gözünü yummaktadır çünkü. Toplumun, toplumdaki geçerli olan düzenin yanında yer alanların ona empoze ettiği kalıpları kör değneğini beller gibi bellemiştir bir kez. İnsanları en kaba çizgilerle iki ana bölüme ayırmıştır: Zenginler ve yoksullar.. Bütün zenginler; okumuş, kravatlı, aynı zamanda çalışkandır. Allah’ın sevgili kulları, dolayısıyla da onun "âmirleri"dirler. Murtaza kendini onlara adamıştır artık.Bu arada, içinden çıktığı toplum katını küçümseyip kendi çevresinin kişilerini horlayan yığınla insanın temsilcisi bir bekçidir.

Murtaza, kendisinin de yoksul olmasına aldırmaz görünür birde. O öteki yoksullar gibi değildir hakeza. Onlar gibi olmadığına inanmak zorundadır nedense. Onun için de üniformasının sağladığı kahramanlık, soylu atalar gibi yoksulluğunu unutturacak değer yargılarının arkasına sığınmasına sebeptir. Hayallerinin art arda yıkıldığını görür, acılar içinde kıvranır, trajik bunalımlar yaşar; suçu gene de kendi dışındakilerde arar; aynen Hanefi Avcı’da olduğu gibi. Görünen o dur ki Avcı bu kez kendisinin avı olmuştur.

Orhan Kemal’in Murtaza’sının hikâyesi nasıl mı bitiyor? Sonuna kadar hayata karşı uyuyarak. Mehmet Baransu /Kasım 2010, İstanbul”

4)Yaşadığı şoku atlatamayan iç sesler için kısa bir Wilson Mizner arası verip, kendimize konuşmaya devam edelim. Şöyle diyor Mizner:

if you copy or steal from one, its called plagiarism(bir yerden kopyalar ya da çalarsanız; intihal)

if you copy or steal from two,its called evaluation(iki yerden kopyalar ya da çalarsanız;değerlendirme)

if you copy or steal from many,its called research(daha fazla yerden kopyalar ya da çalarsanız; araştırma)

5) Araştırma demişken, ÖSYM Başkanı Ali Demir’in, Peter Latzke'nin yazdığı makaleleri “Teknik ve Tekstil” dergisinde bir yazı dizisi olarak, kendi yazmış gibi göstermesini unutacak mıyız? Ya da, YÖK’ün, AKP'nin Milli Eğitim Bakanı yaptığı Ömer Dinçer'e beş yıl önce verdiği “akademik hırsızlık” nedeniyle öğretim üyeliğinden çıkarılma cezasını? Fakat bu ceza mahkeme kararına rağmen yine YÖK tarafından kaldırıldı. Yani, intihal, MEB nezdinde meşru kılındı! Aynı, çok bilir edebiyatçıların “metinlerarası” saçmalığıyla meşru kıldığı gibi… Hal böyleyken, intihalci ve savunucularının AKP’den farkı yok diyebilir miyiz? Deriz, çünkü bir kısmı sultan sofrasına çok önceden oturdu; kahvaltılar yapıldı.

6) Sesli düşünüyorum. Başka neleri unutmayalım? Edip Cansever’in, Ergin Günçe’nin dizelerini film ve dizilere isim yapanları; başkalarının yaptığı röportajlardan kendi cevapları gibi copy-paste yapan şairleri; Agora Kitaplığı’nı… Takip edenler bilir, Agora’dan çıkan Lenin’in “Ne Yapmalı?” çevirisinin daha önce Sol Yayınları'ndan çıkan çevirinin “intihali” olduğu ortaya çıkmıştı. Durumu ortaya çıkaran Erkin Özalp ve Ali Mert’in sunduğu kanıtları internetten bulabilirsiniz.

Bir de şunu unutmamak gerekiyor bence. Bu işe bir kere bulaşanlar, bir şekilde ortaklık ettiği, beraber çalıştığı kişileri de etkiliyor galiba. Taraf gazetesi örneğini yukarıda verdim. İkinci bir örnek daha vereyim: Agora’nın çıkardığı “Mesele” dergisinde de yazan bir arkadaş var. Derginin Temmuz sayısında, “Anarko-Müslümanlığın Plaza Çocukları: Afili Filintalar” isimli bir yazı yazmış1. İyi hoş da; bu makalede söylenenleri ve tespitleri üçü Şubat’ta http://kultur.sol.org.tr portalında ve Birgün gazetesinin 19.03.2011 tarihli Kitap Eki’nde 4 makaleden oluşan bir dizi olarak yazmıştım. Mesele’deki arkadaş, bu tarihten sonraki yazılan birkaç güncel konuyu ekleyerek yazının sosunu hazırlamış, bu da güzel. Peki, bir yazı hazırlanacaksa, aynı konuda daha önce ne yazıldığı araştırılmaz mı? Cevabı size bırakıyorum.

Özeleştiri zamanı…

Maalesef bu yazıda, yeni bir şey söyleyemedim. Edebiyatla ilgilenen pek çok kişinin bildiği noktalar bunlar, farkındayım. Ama böyle bir edebiyat ortamında –intihal hükümet nezdinde bile meşru iken- yeni bir tartışma ve gündem yaratmak yetmiyor. Bir de yazdıklarınızı ve kimler tarafından ne şekilde kullanıldığını takip etmeniz gerekiyor; ne acı.

Niyetim, Bianet isimli sitede çıkan bir “Afili Filintalar” güzellemesine2 karşı eleştiri ve cevap hakkımı kullanmaktı, başka bir yazıya kaldı.

1-http://www.birgun.net/actuels_index.php?news_code=1312894750&year=2011&month=08&day=09#.TkJvNfvFBEU.twitter

2- http://bianet.org/biamag/diger/132091-politik-tahakkum-disinda-bir-edebiyat

01.10.2011 - Birgün Gazetesi Kitap Eki

Bir Cemaat Projesi: Afili Filintalar

2011-10-05T02:05:00.000+03:00

Bu bir “blog” değil, “blog üzerinden cemaatleşme” yazısıdır.

“Afili Filintalar”ı yaklaşık bir ay önce http://kultur.sol.org.tr adresinde incelemeye başladım. Şu ana kadar üç yazı yayınlandı*. Bu işe girişirken de meramımı şöyle dile getirmiştim: “Geçen sene bu aylarda açılan ‘Afili Filintalar’; hızlı blog takipçileri ve edebiyat çevreleri tarafından bilinir. Cemaatçilikten liberalliğe, postmodernizmden sola uzanan bu geniş yelpazede, “ayrı dünyaların insanı” olan bu kadar yazar, çizer, gazeteci ve yönetmeni bir arada tutan şey nedir? Öyle ya, özellikle sol görüşlü aydınların bile aynı yayında, aynı yerde (söyleşi, panel vb.) bir arada durmaktan imtina ettikleri bilinir ve eleştirilirken, farklı kaygıları olan bu insanlar nasıl olup da ortak bir projenin öğesi olabilirler? Kaldı ki, bu bir araya gelişin saikleri arasında sadece “kültür-sanat” olmadığı da açık olarak görülmekte… Bir “ideolojiler” savaşında baskın taraf olabilmek ya da kendini ifade etmek, burada yazmak için yeterli sebep olabilir mi?

Bu soruların cevabını verebilmek için, “blog”da yazan bazı isimleri yakından incelemek, üretim aşamalarında hangi yolları izleyerek geldiklerine; bir taraftan geçmişte yaptıkları işlere bakarken, diğer taraftan şu anda neler ürettiklerine ve bu üretimin temas ettiği zemine dikkat çekmek istiyorum.”

“Afili Filintalar” Nedir ve Kimlerden Oluşur?

Murat Menteş, Onur Ünlü, Hakan Albayrak, Samed Karagöz, Alper Canıgüz, Murat Uyurkulak, Emrah Serbes, Murat Zelan, Gökhan Özcan, Meltem Gürle ve daha pek çok ismin bir araya geldiği sitenin ismi tahmin edebildiğim kadarıyla Murat Menteş’in “Dublörün Dilemması”nda geçen bir çeteden esinlenmiş. Sitenin sol köşesinde yer alan “Çete Büyüyor” ibaresinin altında ise bahsettiğim romanın ya da bir zamanlar Hakan Albayrak’ın Nihat Genç ile birlikte çıkardığı “Çete” isimli derginin etkisi olduğunu düşünüyorum.

Dublörün Dilemması’ndaki okul çetesi okuldaki hocalarına “posta koyan”; kuytularda sıkıştırıp döven; tuzağa düşürüp kafalarından aşağı boya döken öğrencilerden oluşuyor.”Kazulet de, ben de işte bu manyak albinonun kurduğu Afili Filintalar çetesinin üyesi olacaktık!”(s.126)

Çete isimli dergi ise dört sayı sonra yayın ömrünü tamamlamıştı. Yıllar sonra başka bir ekip tarafından tekrar çıkartılıp, yine aynı sonla noktalandı.

Yazının girişinde bahsettiğim “blog üzerinden cemaatleşme” savımı somutlandırmak için, bazı “çete” üyelerinin birbirleriyle ilişkisini biraz daha detaylandırmam gerekiyor…

Hakan Albayrak: Çete’nin “ağır abi”si. Yeni Şafak yazarı; Gerçek Hayat dergi/gazetesinin kurucularından; Dublörün Dilemması’nın arka kapağında kitap yorumu var.

Murat Zelan: Gerçek Hayat kadrosundan. “Amerika Diye Bir Yer Yok” isimli kitabını Hakan Albayrak’a ithaf etti.

Gökhan Özcan: Gerçek Hayat kadrosundan. Yeni Şafak yazarı…

Samed Karagöz: Yeni Şafak’ın kanalı TVNET’te Murat Menteş ile birlikte “Klark” isimli programın sunucusu (program artık yayınlanmıyor).

Alper Canıgüz: “Oğullar ve Rencide Ruhlar”ın yazarı; Dublörün Dilemması’nın kapağında poz verenlerden biri…

Onur Ünlü: Dublörün Dilemması’nda poz veren üç kişiden ikincisi.(üçüncü kişi de başka bir Afili Filinta olan Gökdemir İhsan Gürsoy) Sevgili abisi Hakan Albayrak’ın da bulunduğu Mavi Marmara gemisine methiyeler düzen; kobrasıyla! İsrailli kadınlara haddini bildiren bir cengâver!

Murat Menteş: Amerika Diye Bir Yer Yok’un editörü; Gerçek Hayat kadrosundan; Klark isimli programın sunucusu; Dublörün Dilemması’nda Onur Ünlü’ye ve Oğullar ve Rencide Ruhlar’ın 5 yaşındaki kahramanı Alper Kamu’ya romanında yer vermiştir.”İhtiyarların hepsi kambur… Bölünerek mi çoğalıyorlar ne? Fonda kısık sesli bir radyo yayını: ‘Şimdi de ahtapot evcilleştirme sanatının piri Alper Kamu’nun, Cinci Hoca Müntekim Gıcırbey ve özel dedektif Ah Muhsin Ünlü (Onur Ünlü’nün müstear ismi-h.ç) için seçtiği akademik nitelikli bir şarkı geliyor…”(s.58)

Bu kadarla sınırlı değil elbette…”Çete” olmanın bazı ortak noktaları da olmalı. Bunun cevabını bulmak için Dublörün Dilemması’nda ellerinde silah ile poz veren üç kişiye; Afili Filintalar sitesinde yine ellerinde silah ile poz verenlere, Oğullar ve Rencide Ruhlar’ın kapağında elinde su tabancasıyla ağzına nişan alan çocuğa; yayında olduğu sürece Klark programında birbirlerini konuk etmelerine ya da Murat Menteş başta olmak üzere röportajlarında birbirlerini ağırlayıp, ürün tanıtımlarını yapmalarına da bakmak gerekiyor.

Pop Kültür, Putlaştırma ve “Yeşil Entelijansiya”nın Postmodernizm’le İmtihanı

Başlıkta geçen terimlerin tarihsel gelişim süreçlerini uzun uzadıya inceleyerek okuyucuyu sıkmak niyetinde değilim. Bunun yerine “çete” üyelerinin bugüne kadar neler ürettikleri üzerinden örneklendirmeler yapıp, başlıktaki terimlere denk düşen yanlarını ve okur kitleleri üzerinde bıraktıkları etkileri ele almaya çalışacağım. Afili Filintalar’ın birer üyesi olan ve yazının son bölümünde değinmek istediğim Murat Uyurkulak, Emrah Serbes ve Meltem Gürle’yi şimdilik bu başlığın dışında tutmak istiyorum.

Orhan Pamuk’un 1990’da yayımladığı “Kara Kitap” üzerinden yürüyen postmodernizm tartışmalarında Orhan Koçak’ın şu değerlendirmesi zihin açıcıdır: “…görünürdeki anlamın ötesinde başka bir şey aramak gerekmez, başka bir deyişle; öykünün yüzeydeki ögelerinin oynaşmasına, birbirine bağlanarak yeterlidir. Yorum oyundur, bestecinin bize sunduğu notaları birbirine bağlamak, partisyonu seslendirmektir; ama bu notaların ardında bir anlam aramak ya da bu notaları sahici sanmak abestir.” (Aktaran: Nüket Esen, Kara Kitap Üzerine Yazılar, İletişim)

Peki, sahici sanmamız istenen nedir?

Alper Canıgüz’ün romanı “Oğullar ve Rencide Ruhlar”a bakalım: 5 yaşındaki Alper Kamu (Albert Camus mezarında ters dönüyor); boyundan büyük laflar eden ve cinayet aydınlatan bir roman kahramanı olarak sunuluyor okuyucuya. Kitabın ilk cümlesi; ” Beş yaş insanın en olgun çağıdır, sonra çürüme başlar.” Kahramanımız annesini tanımlıyor: “Annem, sokaktan geldikten sonra elini ayaklarını yıkamadan selam versen ev mikropların istilasına uğrayacak sanır. Ablalarının hepsi ondört onbeş yaşında kocaya giderken annem otuz yaşına kadar evlenmemiş. (pek övünür bununla nedense). Cinsel hayal kırıklıklarını hijyenle telafi etme alışkanlığını bekâr geçirdiği o yıllarda edinmiş olsa gerek.” Absürtlükler bununla da bitmiyor. Sayfalar ilerledikçe 5 yaşındaki çocuğun Nietzsche, Oğuz Atay ve Dostoyevski üzerine ahkâm kestiğine; intihar konusunda camdan atlamanın hap içmekten evla olduğunu söylemesine ve bitirim ağızlarına tanık oluyorsunuz. “Fast Food” kültürü kitap sayfalarından akıp giderken; beşinci sınıf bir polisiye kurgu ve “sürpriz katil” zorlamalarından bunalırken, özellikle genç okuyucuların övgü ve hayranlık kelimelerini duyup, şaşırıyorsunuz. Madem kitabı ilginç yapan bir çocuk karakteri; Pal Sokağı Çocukları, Sefiller ya da Salka Valka, deyince, tepki alamıyorsunuz. Bu sefer şaşırmıyorsunuz.

Dublörün Dilemması’nda da farklı bir durum yok. Teşbih fetişizmi daha da ağır basıyor. Bu roman da “Adamın sol yanağında Nike amblemi şeklinde bir yara izi vardı.” cümlesiyle başlıyor. Arada sos niyetine yedirilen İslami betimlemeler, şeyh ile konuşmalar, ayet alıntıları sıkça tekrarlanıyor. Ankebût Suresi’nden alıntı (s.15); “Ben Cuma namazına gidiyorum. Bir saat içinde dönerim”(s.114); “Ya Rabbim, bizi Hazreti Muhammed’in hatırına yarattın, onun hatırına yaşat.”(s.115); “Erenköy’deki dergâhın küçük, eşyasız odasında şeyhimle baş başayız.”(s.121); Hud Suresi’nden alıntı(s.142); “İki rekât namaz, bir günlük oruç yanında paranın bir değeri yok, bilesin.”(s.152)

İnternet ortamlarında ve sözlüklerde! düzülen övgüler ise gerçekten hayret verici. Bu teşbih ve kelime oyunlarından ibaret çılgınlığa tapanlar mı dersiniz; bu adam Türkiye’nin Dostoyevski’si, diyenlere mi rastlarsınız; Murat Menteş’i okuduktan sonra artık hiçbir roman ve romancı beni tatmin edemez, diyen, pervasızların cahilliğine mi yanarsınız, bilmiyorum. Ancak, ortada ciddi bir estetik yetersizliği ve “putlaştırma” sorunu olduğunu görmezden gelemeyiz.

“Biri boynuma enjektörle tımarhane sıvısı boşaltıyormuş gibi yavaşça kapatıp açtım gözlerimi.” (s.16); “Ağustos güneşi, patlamış bir düdüklü tencerenin fırlayan kapağı gibi İstanbul’un tavanına yapışmıştı.” (s.19); “Penaltı düdüğü gibi çalan telefona elimi sürmedim.”(s.41)

Alıntıları sayfalarca uzatmak mümkün. Benzetmeler için kullanılan “gibi” lerin haddi hesabı yok. (Neyse ki Terry Eagleton Türkçe bilmiyor.)

Soruyu tekrarlıyorum: Sahici sanmamız istenen nedir?

Komşusunun köpeğini çalıp fidye isteyenler mi? Başkalarının kılığına ve kimliğine girerek para kazananlar mı? Umur Samaz ve eşi Su Samaz; Nuh Tufan; İbrahim Kurban; Ferruh Ferman; Dilara Dilemma ve pek çok garip ara karakter mi? Tarantino özentisi kitap kapakları ve kanlı aksiyon anlatımları mı?

Yazanın zekâsı ve teşbihleri bir eserin “edebi” olması için yeterli mi?

“...öyle türsel bir problem yaşanmaktadır ki, herhangi metnin bir öykü mü, bir deneme yahut bir roman mı olduğu hatta bunun bir isminin olup olmadığı konusunda bile ciddî sorunlar yaşanmaktadır” (İsmet EMRE, Postmodernizm ve Edebiyat, Anı Yayıncılık, s. 88)

Hakan Albayrak, Murat Zelan, Gökhan Özcan’ın kitaplarına; Onur Ünlü’nün şiirlerine ve yazdığı senaryolara ya da çektiği filmlere bakınca hep aynı şeyi görüyorsunuz: Ümmetçilik.

“Sol Kültür”de yayınlanan yazılardan sonra e-posta yoluyla epey eleştiri aldım. Bazılarına cevap vermeyi bile gerek görmedim. Bu gelen mesajların ortak noktalarından biri “Mavi Marmara” konusuydu. “Hakan Albay-Rock” posteri arkasında bir araya gelen onlarca aydını görmezden geliyor ve yaşanan insanlık dramına kayıtsız kalıp, ideolojik yaklaşıyormuşum. Bunu hiç inkâr etmedim. Çünkü gerici bir ideoloji ile savaşıyoruz. Ülkenin gerçek yurtseverleri kışın ortasında Filistin’de yapılan katliamın ardından İsrail Konsolosluğu önünde çadır kurup nöbet tutarken, İslamcılar tekbir atıp gittiler. Geçiniz bu “insanlık dramı”nı, hamaset edebiyatını.

Ancak beni düşündüren başka bir şey var…

“Tol” ve “Har” gibi iki başarılı romanın yaratıcısı Murat Uyurkulak; “Her Temas İz Bırakır”, “Son Hafriyat” ve “Erken Kaybedenler” kitaplarını severek okuduğum Emrah Serbes ve bu gazetenin yazarlarından biri olan Meltem Gürle’nin gerici, cemaatçi, eli silahlı maço bir “çete”nin üyesi olmasını anlamlandıramıyorum.

Sol’un Sağ ya da Milli Görüş ile yan yana gelmesinin sebebi nedir? Samed Karagöz’ün bana gönderdiği e-posta’da belirttiği sebepler şunlar:

“Bizim Afili Filintalar’ı kurarken belirli bir kaç amacımız vardı.

1- Afili Filintalar'ı, sözü dinlenir, yazdığı okunur kişilerin bir aradalığını önemsediğimiz için kurduk.

2- Kültür, sanat, düşünce ortamlarındaki saçma sapan ideolojik bölünmelerin önüne geçmek istedik. Çünkü bence ilişkilerin merkezinde ideoloji değil sanat vardır/ sanat olmalıdır.

3- Biz asla yayılmacı bir politika izleyelim, bizden olmayanları yok sayalım, bizim ideolojimize ters olanların yazdıklarını, yaptığı şeyleri görmezden gelelim demedik. Böyle bir amacımız olmadı.

Müslümanla ateistin, darvinistle marksistin, liberalle anarşistin arkadaş olmasından daha doğal bir şey görmüyorum ben. Hepimiz aynı topraklarda yaşıyoruz. Aynı havayı soluyoruz. Karşımızdakini anlamaya çabalamazsak, böyle gelmiş böyle gider dersek, şu'cular böyle yapmıştı bunların hepsi aynı yaklaşımından vazgeçmezsek elimize ne geçecek? Koca bir hiç.”

Bu saikler saydığım ve saymadığım isimleri bir arada tutuyor demek ki. Uyurkulak, Serbes ve Gürle’nin yazdıkları tabii ki sol bir hassasiyet ve değer taşıyor. Fakat, bu gerici güruhla bir arada olmanın, yan yana poz vermenin, “çete” üyeliğini kabul etmenin sebebi nedir? İdeolojik bir karşı duruş sergilemek, Adnan Menderes’in devrimci! sayıldığı durumlarda ağızlarının payını vermek mi? İyi de, bunun için o kümenin bir öğesi olmaya gerek yok ki!

Afili Filintalar’ı Yeni Şafak’tan, Zaman’dan, Gerçek Hayat’tan ayıran isimlerin, parlatılmış Yeşil Entelijansiya’nın ekmeğine yağ sürmekten ve kendilerini meşrulaştırmalarına izin vermekten vazgeçmesi gerekmektedir. Bir süre sonra isimleri, diğer isimlerle beraber anılmaya ve kaynaşmaya başlayacaktır. O zaman “arkadaşlık” yetmeyebilir.

19.03.2011 / Birgün Gazetesi Kitap Eki

Bu filintalar gerçekten afili mi? (3): Ortaya Karışık

2011-10-05T01:53:00.002+03:00

“Afili Filintalar” ile ilgili yazılan iki yazının okunduğunu varsayarak ve fazla detaya girmeden, kaldığım yerden devam ediyorum.

Murat Zelan

“Amerika Diye Bir Yer Yok” kitabının yazarı. Kitabı ithaf ettiği kişi: Hakan Albayrak. Kitabın editörü ise Murat Menteş. Hemen herkes, bir diğerinin entelektüel ürününe katkıda bulunuyor. Kolektif akıl, ne güzel! Birbirlerinin kitap kapaklarında poz veriyorlar, kitaplarına editörlük, televizyon programlarına konuk yapıyorlar. İlk yazıda da belirttiğim gibi: Vıcık vıcık bir ilişkiler yumağı. Bir nevi tarikat kardeşliği… Blog’da yazan herkesi bu sınıfa dâhil etmiyorum tabii. Orada bulunmalarını yadırgasam da, kızsam da onurunu koruyan yazarlar da mevcut; sonraki yazılarda değineceğim.

Peki, Murat Zelan’ın kitabı ne anlatıyor? Arka kapak yazısından bir bölüm: “Amerika diye bir yer var mı? Hollywood diye bir yer var mı? Marilyn Monroe diye biri yaşadı mı? Elvis Presley hâlâ yaşıyor mu? New York diye bir şehir var mı? İkiz Kuleler’e yapılan uçaklı saldırı gerçek miydi?”

Bu soruların cevabını vermek için; Red Kit, Conan, Sartre, Che, Malcolm X, Maradona ve daha nice ismi, ideolojilerini ya da mücadele biçimlerini önemsemeden, aşure yaparcasına karıştırıyor. Fakat kitap boyunca anlatmak istediği mesele bu kadar karışık değil! Sosyalizmin kapitalizm karşısında bir şey yapamayacağını, Amerika’yı ve kapitalizmi ancak İslam’ın alt edebileceğini söylüyor; yeşil sermaye ve cemaatin içinden yetişen kapitalistleri görmezden gelerek. İslamcı’nın 'devrimcisi!' de bu kadar oluyor işte. Hepsini toplasan yan yana ve say bakalım şu sizin meşhur devrimcileri desen, Ali Şeriati derler; Ebu Zer derler; Aliya İzzetbegoviç derler. Ya da Murat Zelan gibi işin suyunu çıkarıp Adnan Menderes diyenler çıkar. (İzzetbegoviç’in kim olduğunu bilmeyen İslamcılar için gelsin: http://haber.sol.org.tr/dunyadan/nato-sevdalisi-nazi-yandasi-aliya-izzet...)

Şaka yapmıyorum. İlk yazıda dipnot olarak belirtmiştim Zelan’ın bir devrimci listesi yaptığını. Listede Humeyni de var, Fidel Castro’nun hemen altında! Listeler bununla sınırlı değil elbet. Hocaları Erbakan ölünce de dayanamayıp “akla ilk gelen ilk on bir” çıkarmış, ama aklına külçe külçe altınlar, iç edilen yardım paraları ve diğer yolsuzluklar gelmemiş.

En az Hakan Abi’si (Albayrak) ve şürekâsı kadar eklektik ve omurgasız, değil mi? Olsun o kadar.

Gökhan Özcan

Bir başka Yeni Şafak yazarı. Hakan Albayrak’la birlikte Gerçek Hayat’ın kurucularından biri. İslami ortamların zeki ve melankolik çocuğu! Öykü, deneme ve çocuk kitapları var.

28 Şubat’taki yazısında Hoca’sına veda etmeyi unutmayanlardan.

Samed Karagöz

Bahsi geçen blog’da, çoğunlukla kitap tanıtımları yapıyor. Özellikle de, kitabı çıkan diğer filintaların…

Bir tarafta Fethullah’a saydırıyor (http://www.afilifilintalar.com/hocam-burnunuzda-yesil-bir-sey-var); diğer taraftan Mavi Marmara’yı selamlıyor. Cemaatin kanalı TV NET’te Murat Menteş ile program yapıp, Hakan Albay-Rock’a (orijinal tabirdir, konuyla ilgili fotoğraflara blog’dan ulaşılabilir) yaranıyor. Oryantalist demokratlık tavan yaparken, diğer taraftan yayından kalkan programları için övgüleri göğüslüyor. (http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/12757443.asp?yazarid=131&gid=61)

Karagöz ve Menteş bir “Klark” çekiyor, Ahmet Hakan “ın ın ın” diyor. Hiç kolay değil bu “idiotloji” işleri; MFÖ’nün kulakları çınlıyor.

Okur Yorumuna Cevap:

“Afili Filintalar” için yazdığım iki yazıyla ilgili bir okur eleştirisi/yorumu yapıldı. Fatihm isimli ya da mahlaslı okurumuz üşenmeyip, uzun uzun yazmış. Yazarken de, beni “not vermek”le itham edip, sonu –sın,-sin, -dın, -din ile biten emrivaki cümleler kurmuş. Varsın, kursun. Nâzım Hikmet’ten Ali Şeriati’ye; Stalin’den Troçki’ye; Yılmaz Güney’den İsmet Özel’e yayılan geniş entelektüel yelpazesinde bu tür bir akıl hocalığı normaldir! Fatihm, Onur Ünlü’nün dizelerini örnek verip, diyor ki: “daha detaylı bir okumayla ‘zıvanadan çıkan’ kimi yazı ve yorumlar bulabilirdin.”

Elbette bulurdum. Ama hem Albayrak’ın hem de Ünlü’nün bütün külliyatını buraya taşımam ya da alıntılar yapmam gerekirdi ki, okuyucuya yazık. Onların sinirlerini tahrip etmenin de bir sınırı var. Kaldı ki, Ünlü’nün yazdığı “Resulullahla benim aramdaki farklar”ı da yazıya taşımadım -sizin gibi kendisini seven ve tanışmak için can atan bir okurun gözünden kaçmamıştır-.

Bu yorumda benim de gözümden kaçmayan şeyler oldu. Mesela, kendisini “devrimci” olarak tanımlayan birinin, bu adamları savunmak adına Nâzım’dan referans vermesi; keza, Mavi Marmara ve kobralı! şiiri Ünlü’nün açıklaması üzerinden temize çıkarmaya çalışması… Bu yorumunuzla ”diğer” tarafta olamadığı için solun içinde olduğunu varsayan lümpenlerden ne farkınız kaldı Fatihm? “Sen gitseydin” demek için biraz empatiye ne dersiniz? Mesela Kübalı doktorların dünyanın dört tarafında yaptığı yardımla İHH’nin arasında fark yok mu sizce? Hem solcu olacaksınız hem de İHH ya da Deniz Feneri’nin yardım kisvesi altında yaptıklarını görmezden geleceksiniz. Hani nerede vicdan ve samimiyet?

Son olarak şunu da ekleyeyim… Objektif olmak gibi bir kaygım yok. Tabii ki yazdıklarımın ideolojik bir temeli var. Çünkü karşısında olduğum/uz bir ideoloji var, insanları sömüren ve istismar eden… Hakkında yazdığım/ız kişiler de bu ideolojinin bir parçası. Figüranları da değil üstelik, entelijansiyası!

Belki diyalektik burada işinize yarar, beraber seviniriz.

04/03/2011 - http://kultur.sol.org.tr/makaleler/huseyin-cukur/bu-filintalar-gercekten-afili-mi-3-631

Bu filintalar gerçekten afili mi (2): Onur Ünlü (Ah! Muhsin Ünlü)

2011-10-05T01:46:00.003+03:00

“Şiir kişileri uyutmak için değil, uyandırmak için yazılır.”

Thomas Tranströmer

Onur Ünlü’yü 1992-1998 arasında çıkan Şizofrengi dergisiyle tanıdım. “Muhsin Ünlü” müstear ismiyle şiir yazardı. Yanılmıyorsam Dergâh dergisinde de görüldü. 1993-1998 arasında yazdığı şiirleri “Ah Muhsin Ünlü” olarak “Gidiyorum Bu” isimli kitapta topladı.

Şiirleri ve sıra dışı imgelemi özellikle üniversite gençliği tarafından ilgiyle karşılandı ve kitap uzunca bir süre şehir efsanesi olarak dilden dile yayıldı, hakkında methiyeler düzüldü. Olmazdı böyle bir şiir; böyle bir şiir zekâsı çığır açıyordu literatürde…

Oysa, müslümanlığı bir marka ya da bir rozet gibi göstere göstere taşıyan bir şiirbaz vardı karşımızda ve bu övgüleri sıralayanlar, muhtemelen Ece Ayhan ve Cahit Zarifoğlu’nu tanımıyorlardı ve hem öykünmenin; hem de, Gidiyorum Bu’nun ilk sayfasındaki egonun farkında değillerdi: “Tekrar şiire başlamak için uygun koşulların oluşmasını tevekülle umuyorum.”

Uygun şartlar oluştu, birazdan değineceğiz. Peki, bu “uygun” şartlar oluşana kadar ne yaptı Ah Muhsin Ünlü?

“…Biz her şeyin çok kolay olacağını düşünüyorduk. Paralar gelecekti ve biz paralarla film çekecektik. Paralar gelmediği gibi, gitmeye, bitmeye başladı. Can havliyle 1997 kışında biz televizyon senaryoculuğu işine bulaştık. Ben bu arada ite kaka şiire devam ediyordum. Fakat daha sonra profesyonel iş hayatı can sıkmaya başladı ve artık enikonu televizyon yazarı olma noktasına gelmiştik. Bir tercih yapmak durumundaydım artık. Bir yandan televizyona senaryo yazıp öbür yandan da şiirler uğraşmak olmuyordu. Olmaz, olmadı, olmayacak. Sünnetullah'a aykırı. Yapılıyor ama işte galiba iyi olmuyor. Şimdi ahkâm kesmek istemiyorum ama. Anlatabiliyor muyum? Çok kimse hem profesyonel reklam ya da televizyon yazarlığı yapıp hem de şiirle uğraşıyor. O ikisinin bir arada durmaları mümkün değildi; 1998'de şiiri bıraktım. 1993'te şiir yazmaya başlamıştım ve 5 sene uğraşmıştım. 5, yuvarlak bir sayı. Neyse, bitti işte. Son şiiri de yazık bitirdik, bağladık çok şükür.” (Kılavuz Dergisi, Murat Menteş röportajı, 2003)

Künyesinde ismi geçen dizi ve filmlerden bazıları: 5.Boyut-Senarist (Samanyolu); Deli Yürek-Senarist (Show); Acemi Müezzin-Yönetmen (TRT); Polis-Yapımcı, Yönetmen, Senarist; Güneşin Oğlu-Senarist, Yönetmen; Beş Şehir-Senarist, Yönetmen.

“Polis”i oynayan Haluk Bilginer’in (Musa Rami) film içindeki dini göndermelerini, Onur Ünlü’nün “Bankası” filmi için Kültür Bakanlığı’ndan 325 bin liralık desteği nasıl alabildiğini ve bu film ve dizilerin sinema tarihi bakımından değerlendirme işini sinemacı arkadaşlara havale ediyorum.

Fakat bir nokta var ki, atlamamamız gerek: Kendini adadığı, uğruna şiir yazmayı bıraktığı işi bile eleştiren bir derviş ile karşı karşıyayız!

"Bence sinema sanatıyla bir şey anlatılamaz. Sinema ona uygun değil. Çok büyük laflar etmeye uygun bir form değil. Neticede eğlencenin bir parçası. İnsanlar eğlenmeye gidiyorlar. Ağır bir durum yok ortada. Bence sinema o kadar önemli bir şey değil kendi başına."

Gelelim Ah Muhsin Ünlü’nün dilin deformasyonu üzerine temellendirdiği şiirlerine ve bu şiirlere giden yolu bulmaya…

İlk okunduğunda imge kullanımı ve teknik olarak farklı gelen ama iyi bir şiir okuyucusu için bile yazması oldukça kolay; mümin fanatizminin dışından bakıldığında ise, matbu kalıpları olan ve her şiire uyan! bir yapısal çürümüşlük ve obskürantizm (bilmesinlercilik) ile muhatap olmaktayız. Nâzım Hikmet’in “Düşman Estetik”i tam da buraya oturmaktadır.

(…) Semerkandı denetleyen bir dedektif mor / Yar göğsüne salmadığım şu pürüz sicim / Sakis dahi peşindedir bir Kur’an’ım vor / Eh onu da siyah kotumla giyeyim Rabbim! (Karıcığım Bana Eroin Koya)

(…)İşi bıraktım / Artık aynaya da bakmıyorum / Çünkü / İlân etmek; / Seccadeyi aynı anda kendi gırtlağına da uygulamaktır.(Senin Bıraktığın Yerden Allahû Ekber)

(…)Ve Allah’ı bir de anarken fotoğraf çektirmek için / Bir zencinin kaburgasında yıkandığım tay! (Bisiklet ve Allah)

Gidiyorum bu / Bir kaplanın işlek kısımlarını çok yüksek seviyede / Tahlil de eder / Oksijen körükten ayrı tutulur padişah / Yüzüğündeki zehri hatırlar / Anne çöker iş gücü / Tartışmasız mescid kor. (…) (Kablo)

(…)Allah hakkında bir fikir verirdir diye / O gün okula gelmeyen kızlar lojmanlara dolsundur / Ve yine, o gün okula gelmeyen kızlar lojmanlara dolsundur(…) (İncil Çalınmaları ve Türkiye)

(…)Tekhnem dolu müfsidle! / Bu da caddelerden derviş devşiregelmeme mani değildir.(…) Ayakkabılarını kapımın önünde görmek istiyorum! / Çünkü bu / Seni seviyorumun içine nal salmak demektir.(…) (Yaşasın! Ne Kadar İdeolojik Yaklaşıyoruz Birbirimize)

Lümpen İslamcılar bu dizelerden sınıfsal bir çıkarıma varırlar mı ya da Ünlü’nün ampirik bilgisini nasıl alımlarlar bilmiyorum ama, ben bu yazılanlardan bir şey anlamıyorum. Belinski’nin meşhur beş maddelik estetik tanımına bir daha baktım, yine anlayamadım. Ölüme tapmayı vazeden ama bunu yazarken ya da filme çekerken, ölüme tapanları da kazıklayan; postmodern, gerici, ırkçı ve maço bir tavır seziliyor bu satırlardan. Kusmak istiyorum.

“Eğer yazar egemen sınıfa bağlıysa, toplumu da onun çıkarlarına uygun olarak yansıtacak, okurlarının beğeni, ahlak ve inançlarını tutucu bir dünya görüşüyle yoğuracaktır. Toplumun değişmediğini, değişmeyeceğini ve değişmesinin gereksizliğini telkin edecektir” diyor, Asım Bezirci. Modern şiir diye yutturulmaya çalışılan bu dizeleri okusa acaba ne derdi?

Sevdiğim bir paragrafı da George Thomson’dan alıntılamanın tam zamanı: “…Burjuva şiiri toplumsal değişim için gerekli olan köklerle ilgisini yitirmiştir. Özü kısırlaşmış, etki alanı daralmıştır. Bir halkın, hatta bir sınıfın sesi olmaktan çıkmış, dar bir arkadaş çevresinin uğraşı olmuştur şiir. Burjuva ozanı sanatına yeni bir yön vermeyi başaramazsa çok geçmeden şiirlerini okuyabileceği kendinden başka kimse kalmayacaktır çevresinde.”

Aynı maço tavra Afili Filintalar sitesinin isminde ve fotoğrafında rastlamamız da tesadüf değil. Soldan dördüncü sırada poz veren Ünlü; elinde silahıyla Rezervuar Köpekleri’ne gönderme yapıyor herhalde! (Üç kadın yazarının sonradan eklenmesi de bu durumda bir değişiklik yaratmamış gibi görünüyor.)

Çok uzattığımın farkındayım ama bu ırkçı ve maço tavrın belki de en aşağılık örneğini veren Onur Ünlü’nün “Mavi Marmara” için önce yazdığı, sonra, gelen tepkiler üzerine özrü kabahatinden büyük bir yazıyla(http://www.afilifilintalar.com/ah-o-gemide-ben-de-olsaydim ) siteden kaldırdığı şiirinden(!) birkaç dizeyi de yazmak gerekiyor. Önce yazıp, sonra özür dilemek islâmi edebiyatın bir şartı ya da entelijansiyasının sosu mu acaba? (bkz. Hakan Albayrak yazısı: http://kultur.sol.org.tr/makaleler/huseyin-cukur/bu-filintalar-gercekten...)

(…) O gemide ben de olsaydım eğer / Kobrayı salardım Aştot’a, meğer / İsrail’li bütün kadın faşistler modern Türk şiirine doysun da doysun. (Ah O Gemide Ben De Olsaydım)

Modern Türk şiirini kobrasıyla(!) temsil eden bir şairimiz var. Üstelik, Yeni Şafak’ta gördüğü haber üzerine ilk şiir kitabını yayımlayan, blog’daki arkadaşlarına ve abisi Hakan Albayrak’a laf edilmesin diye yazdığı küfür dolu dizeleri geri çekecek kadar da vefalı ve ince! (http://www.afilifilintalar.com/kardeslerim-alin-size-ankara%E2%80%99dan-...)

Yeşil renkli entelijansiya, adam sıkıntısı çekiyor… soL küLtür’de uzun süre devam eden bir tartışma vardı, hatırlarsanız: ‘Sanattan solu çekersek geriye ne kalır?’

Cevap işte burada, Abdurrahman Çelebi’nin yeşil entelijansiyasında!

24/02/2011 - http://kultur.sol.org.tr/makaleler/huseyin-cukur/bu-filintalar-gercekten-afili-mi-2-onur-unlu-ah-muhsin-unlu-610

Bu filintalar gerçekten afili mi? (1): Hakan Albayrak

2011-10-05T01:34:00.006+03:00

Geçen sene bu aylarda açılan “Afili Filintalar”; hızlı blog takipçileri ve edebiyat çevreleri tarafından bilinir.

Cemaatçilikten liberalliğe, postmodernizmden sola uzanan bu geniş yelpazede, “ayrı dünyaların insanı” olan bu kadar yazar, çizer, gazeteci ve yönetmeni bir arada tutan şey nedir? Öyle ya, özellikle sol görüşlü aydınların bile aynı yayında, aynı yerde (söyleşi, panel vb.) bir arada durmaktan imtina ettikleri bilinir ve eleştirilirken, farklı kaygıları olan bu insanlar nasıl olup da ortak bir projenin öğesi olabilirler? Kaldı ki, bu bir araya gelişin saikleri arasında sadece “kültür-sanat” olmadığı da açık olarak görülmekte… Bir “ideolojiler” savaşında baskın taraf olabilmek ya da kendini ifade etmek, burada yazmak için yeterli sebep olabilir mi?

Hakan Albayrak: Yılmaz bir ümmet sevdalısı
Neden ilk sıraya kendisini koydum?

Uzun zamandır izlediğim; Nihat Genç ile 1989’da çıkardıkları “Çete” dergisinde yazdıklarını notladığım ve cemaatin entelektüel kanaat önderlerinden biri, kusursuz bir ümmetçi ve İslam Birliği savunucusu olduğunu bildiğim için… Başka sebepler de var elbet, bunlara da değineceğiz.

Milli Gazete ve Zaman’da köşe yazarlığı, İHA’da Gazze ve Kudüs muhabirliği, İHH’da yöneticilik yapan Albayrak; Yeni Şafak’ta köşe yazarlığı yapıyor ve bir başka Yeni Şafak yazarı Gökhan Özcan’la (kendisi de bir “afili filinta”!) birlikte Gerçek Hayat dergisi çıkarıyor.

Bu kadar bilginin dışında, bir de kendi kaleminden neler yazdığına bakalım:

“1993'ün Eylül ayında bir haber ajansı adına Filistin'e gitmiştim. Orada görmeyi en çok arzu ettiğim yer tabii ki Mescid-i Aksa'ydı. Ümmet-i Muhammed'in Kâbe’den önceki kıblesi olan bu mübarek mescidi ilk fırsatta ziyaret ettim...
Mescid-i Aksa ve Kubbet-us Sahra'nın bulunduğu alana (Harem-i Şerif) iki kapıdan girilirmiş: Müslüman kapısı, gayrimüslim kapısı. Ben Müslümanlara mahsus kapıya yöneldim haliyle. Bir İsrail askeri yolumu kesti:
‘Durun! Müslüman mısınız?’
‘Evet’ dedim.
Beni tepeden tırnağa süzdü. Kot pantolonlu, tişörtlü bir adamdım. Üstelik esmer değildim ve sünnete uygun bir sakalım da yoktu. Askerin şüphelendiğini hissettim.
‘Adınız ne?’ diye sordu.
‘Hakan’ dedim.
‘Abdullah, Hasan, Muhammed gibi bir adınız yok mu?’
‘Hayır, ama Müslümanım. Kanıtlayabilirim.’
Cebimden pasaportumu çıkarıp din hanesini aramaya başladım. Öyle bir şey yoktu. Hemen nüfus cüzdanıma sarıldım. Yahudi askere nüfus cüzdanımın ‘Dini: İslam’ bölümünü gösterdim. Araplarla sorun çıkmasın diye Mescid-i Aksa'nın Müslüman kapısından geçmeye çalışan her şüpheliyi durdurma emri aldığı ve riske girmek istemediği anlaşılan Yahudi asker, buna hiç itibar etmedi:
‘O belgenin uluslararası geçerliği yok. Lütfen birkaç adım ötedeki turist kapısını kullanın!’
‘Olmaz!’ dedim. ‘Ben Müslümanım ve Müslüman kapısından girmek istiyorum. Bana bir Arap görevli getirirseniz meseleyi halledebiliriz.’
Yahudi, talebimi makul karşıladı. Bir Arap geldi. Arap da adımı sordu. Hakan'ı o da şüphe çekici buldu. Babamın adı olan Ziya'yı da beğenmedi. Gülbeyaz'ın, yani annemin adının zaten hiç şansı yoktu:
‘Neden birkaç adım daha gidip öbür kapıdan geçmiyorsunuz?’
‘Çünkü Müslümanlara mahsus kapı bu! Ve ben bir Müslüman’ım elhamdülillah!’
Yasin suresinin ilk sayfasını ezbere okudum. Hâlâ inanamıyorum, ama o bile yumuşatmadı Arap görevliyi. Bunu üzerine yüksek sesle kelime-i şahadet getirdim. ‘Bakın’ dedim, ‘hangi İslam âlimine sorarsanız sorun, ‘Bu adam az önce Müslüman değil idiyse bile şimdi Müslüman oldu’ diyecektir. Bırakın geçeyim.’
Geçirmediler. Çaresiz, ‘turist kapısı’na yöneldim.
Bu bana iyi bir ders oldu. ‘Çocuklarıma klasik Müslüman isimleri takacağım. Kızım olursa Ayşe, oğlum olursa Ali…’ diye kendi kendime söz verdim. Sözümü tutuyorum. İki kızım oldu: Ayşe ve Fatma.” (Bismillah Hotel, Vadi Yayınları)

Turist kapısından girdiği için dinden çıkmış mıdır, bilmiyorum. Ama biat kültürüyle yetişen her kişi gibi Albayrak’ın sözü de Amerika’daki efendisinin izin verdiği kadardır. Hamaset olsun diye değil, örneklerini kendisi verdiği için yazıyorum.

Mavi Marmara gemisinde bulunan Albayrak bakalım ne yazmış:

“Gemideki Ürdünlü kardeşlerimizden birinin tespiti: ‘Sultan Abdülhamit, Filistin'i satmadığı için tahtını kaybetti. Arap dünyasının kralları ise Filistin'i satarak tahtlarını koruyorlar.’ Libya'da bir gazetenin Mavi Marmara katliamıyla ilgili başlığı: ‘Türkler Filistin için kanlarını verdiler, Araplar nerede?’ Suriyeli-Türkiyeli gazeteci Hüsnü Mahalli'nin yorumu: ‘Mavi Marmara, Arap sokaklarının şerefi oldu.’ Diriliş muştusudur Mavi Marmara... Yeniden ümmet olmaya başladığımızın resmidir... Anadolu çocukları o gemide Allah yolunda mazlum Filistinliler için mücadele ederken can verdiler ve Arap sokakları bu soylu mesajı öpüp başlarının üstüne koydular... Ümmet titreyip kendine dönüyor... Dalga dalga yükseliyor vicdan ayaklanması... Çatır çatır çatırdıyor ihanet çarkı... Allahu ekber ve lillahi'l hamd.” (6 Haziran, 2010-Yeni Şafak)

(Aynı konuyla ilgili başka bir Afili Filinta! olan romancı Murat Menteş’e vermiş olduğu röportajı okumak için: http://www.stargazete.com/roportaj/yazar/murat-mentes/israil-askeri-kork...)

Gemi baskınından sonra ise efendisi olan hocanın "İsrail'den izin alınmalıydı, otoritenin rızası olmalıydı" minvalindeki fetvasından sonra sıkılmadan, yine aynı köşeden şunları yazmıştır:

“Fethullah Gülen Hocaefendi'nin Mavi Marmara ve İHH ile ilgili beyanının yol açtığı tartışma hakkında uzun uzun yazacaktım ama bugün buna imkân yok.
Aslında uzun uzun yazmaya gerek de yok.
Söylemek istediğim şu:
Malum çevrelerin Müslümanlar arasında fitne çıkarmak için kullandığı bu açıklamayı unutalım gitsin.
Herkes bağrına taş bassın ve konu kapansın.
Birbirimizi daha fazla kırmadan, yarayı derinleştirmeden...
İnşallah daha çok yol yürüyeceğiz beraber.
Birbirimize bakacak yüzümüz olsun.”(9 Haziran,2010)

Ne oldu “Cenab-ı Hakk’ın bizi büyük bir devrimde bir enstrüman olarak kullandığını iliklerime kadar hissediyorum” diyen hazret Albayrak’ın idealizmine? Ortada bir enstrüman olduğu ve bu enstrümanı kimin çaldığı gayet bellidir.

Hoşgörü sınırlarınız biraz daha zorlamaya dayanacaksa devam ediyorum, çünkü Hakan Albayrak’ın önce yazıp, sonra geri basmaları da devam ediyor… Hoca’sından özür diledi… “Böyle Devrimci Sol Mu Olur” yazısının ertesinde de solculardan özür diliyor:

“'Böyle devrimci sol mu olur?' başlıklı yazıma harbî devrimci solculardan haklı tepkiler geldi. 'Solculuğunu, devrimciliğini ve anti militaristliğini sorguladığın o protestocular arasında biz de varız; biz cuntalara her zaman karşı çıktık, sizinkiler ortalıkta yokken de karşı çıktık, 28 Şubat sürecinde de militarizme tepkimizi gösterdik ve zulme uğrayan başörtülü öğrenci arkadaşlarımızın yanında durduk... Bize çamur atmaya utanmıyor musun?' dediler.
Utanıyorum.
Onları ulusalcı ve fanatik Kemalist 'sol'la aynı kefeye koyduğum için özür dilerim.
Haklarını helâl ederlerse sevinirim.(14 Aralık,2010)

Albayrak’ın bu doğrultuda devam edeceğini varsayarak önereceğim bazı başlıklar olabilir (İtalik olanlar Albayrak’ın Yeni Şafak’ta yazdıkları, altındakiler de önerilerimdir):

- “Kurtlar Vadisi Filistin”(24.11.2010)

- İsrail’den Özür Diliyorum! Otoritesini de yıkamadık zahir! (25.11.2010)

- “Hani Türkiye’nin Ortadoğu Açılımları Amerikan Projesiydi?” (30.11.2010)

- B.O.P’u Duymamıştım, Hay Bin Kunduz! CIA’den Özür Diliyorum. (01.12.2010)

- “Taraf ve Altan’a Yapılacak Şey Değil Bu” (24.01.2011)

- 'Açılan Dava Yerine Telefon Olsaydı' Yazmışım, Başbakan Hakkını Helal Etsin.(25.01.2011)

Şeyh Said ve 47 arkadaşını rahmetle anan; Muhsin Yazıcıoğlu’nun arkasından “sağ çıksa da boynuna sarılıp hüngür hüngür ağlasam” yazan “Ağlak Cemaati” mensubu; Gazze’yi Türkiye’nin mandası yapma arzusuyla yanıp tutuşan Neo-Osmanlıcı’dan afili! bir filinta yaratmak da neyin nesi? Kaldı ki, yumurtalı protesto yapan öğrencilere “Faşist cuntaların üniversiteler üzerindeki tahakkümünü sineye çekmiş olan ‘solcu’, ‘anti faşist’, ‘demokrat’, ‘devrimci’ öğrenciler, solculuklarını, anti faşistliklerini, demokratlıklarını, devrimciliklerini külahıma anlatsınlar!” diyen biriyle bırakın aynı yerde yazmayı, aynı marketten peynir bile almam.

Bu ve bunun gibi iktidarın kahramanları tarikat evlerinde semirirken, işkence tezgâhlarından kimlerin geçtiği; YÖK protestolarına kimlerin katılıp katılmadığı; kıblesini Amerika’ya dönenler ile 6.Filo’ya karşı çıkanların kimler olduğu bellidir.

Peki, bu insanla “ahlâk” paydasında bile buluşamayacak mıyız? Hayır. Çünkü Hakan Albayrak’ın ahlâkı da hocasının tahakkümü altındadır.

Afili Filintalar’a dönecek olursak…

Blog kültürü bana göre; 1990’lardan itibaren, 90’ların yoz dilini alan, kelime oyunlarıyla dili ters yüz eden “afacan çocuklar” çağının internete yansımasından ibaret. Ürün veren, yazılarını paylaşan değerli insanlar da var elbette, yadsıyamayız. Diğer taraftan da, Afili Filintalar’ı bu “afacan çocuklar” oluşumundan bağımsız düşünmemeliyiz. İlerleyen yazılarda bu konulara değinmeye çalışacağım. Ama o zamana kadar gelin, beraberce düşünelim: Aşağıdaki iki videoda izleyecekleriniz bir “cemaatleşmenin” ta kendisi değil midir? Programı sunanlar da programa büyük övgülerle davet edilen Hakan Albayrak da birer Afili Filinta! (TVNET necidir: http://yenisafak.com.tr/Yazarlar/?t=16.02.2011&y=HakanAlbayrak)

http://www.youtube.com/watch?v=p3ObUvK8b0Y&feature=BF&list=PL3B4206DFD62...

http://www.youtube.com/watch?v=o2ZhNxldkA0&feature=autoplay&list=PL3B420...

Cıvıklığa, vıcık vıcık ilişkilere, klikleşmeye teslim olmayacak onurlu yazarların, gazetecilerin, yönetmenlerin sayısını arttıramadığımız sürece, maruz kalacağımız kültürel bombardımanın seviyesi! bundan öteye geçmeyecektir.

Not: Yazıyı hazırlarken bahsettiğim blog’un fiyakalılarından biri olan Murat Zelan (yazdığı kitabı Albayrak’a ithaf etmişti) Adnan Menderes’i “devrimci” sayan bir yazı göndermiş. Neyse ki, -orada ne işi olduklarını hâlâ anlayamadığım- Murat Uyurkulak ve Emrah Serbes “şık” birer vuruş yapmış… Emrah Serbes’in çekincesi ise makul: “Bugün Adnan Menderes’e devrimci derseniz elli sene sonra da Tayyip Erdoğan’a devrimci dersiniz. Peki, o zaman Afili Filintalar’a ne derler?”

“Desinler” fıkrasını bilir misiniz?

17/02/2011 - http://kultur.sol.org.tr/makaleler/huseyin-cukur/bu-filintalar-gercekten-afili-mi-1-hakan-albayrak-596

Cevabını Göle Bırakan

2010-04-12T14:12:00.008+03:00

'Sular yükseldikçe balıklar karıncaları yer

sular çekildikçe de karıncalar balıkları yer...

kimin kimi yiyeceğine suyun akışı karar verir.'

Afrika Atasözü

- I -

Şavkı yitince bir geyik

boynuzunda batar güneş.

Şaman avcının kavlidir:

'Kıbleye doğru birkaç damla yaş

soluğundan beslenir, biliniz.'

Nedenini sormaz kimse

çünkü herkesin bir gözü güneydedir

çünkü sınır antlaşması gibi bellidir cevap

batıl inanç… yitik dua

kabuk kesmiş kan:

'Gölgesinden büyütür kinini'

- II -

İçine çekilmiş sessizlik

doğurmadan sonraki çığlığı

uyanmamıştır bir aslan daha

kimse sormaz

aslan ne olur uyanırsa?

-kızıl çiçekler sunulur toprağa

geyik terini silmeden önce-

lâl bir sorudur çünkü orman

av ile avcının önünde

cevabını gölün kenarına bırakan.

Sual Şiirleri

2010-04-06T14:30:00.005+03:00

-I-

Serçeleri babasının kızılcık sopasıyla korkutup dala kondurmayan çocuk

kimin için ve ne için hükmeder pırpır bir yüreğe?

Demirtaş Ceyhun: “Bitmedi Bendeki Umutsuz Umut”

2010-03-31T12:53:00.003+03:00

Yeni nesil edebiyatçıların sayısı pıtrak gibi artıp, pek çoğunun “halkçı” meyvesinden yiyemeyen Türkiye edebiyatı; “Edebiyatımı Geri İstiyorum” diye bağıran genç bir edebiyat tutkununu daha eksiltti yaşantısından. Üstelik, Kemal Özer’in acısı henüz dinmemişken…

Demirtaş Ceyhun Hakkında

1950 kuşağının toplumcu-gerçekçi ve sosyalist yazarlarından biri olan Demirtaş Ceyhun, asıl mesleği olan mimarlığı ikinci plana atıp, 1972-1976 yılları arasında kendi kitapevini yönetmiş; 1977’de “Politika” gazetesinde genel yayın yönetmenliğinden sonra da 1979-1980 arasında “Edebiyat Cephesi” dergisini çıkarmıştır. 36 sayı devam eden bu dergi serüveninden sonra köşe yazarlığı ve Türkiye Yazarlar Sendikası’nda (TYS) Genel Sekreterlik ve İkinci Başkanlık görevlerinde bulunmuştur.

1950 kuşağı aslında sıkıntılı bir kuşaktır. Çünkü o dönemdeki yazarların eğilimleri, çıkan edebiyat dergileri ve edebiyatın kendisi bir “Bunalım Edebiyatı”ndan öteye geçememektedir. Bu kuşağın temsilcileri ancak 1960’larda vites değiştirerek toplumcu-gerçekçi üretime yönelmeye başlamıştır. 1960’lara kadar bu kuşağın solcu olduğunu söylemek yanıltıcı olur çünkü onların “sol” anlayışı aslında kemalizm’le eşitlenmektedir. Demirtaş Ceyhun da 1967’de yayınladığı “Sansaryan Hanı” adlı hikâye kitabıyla vites değiştirerek toplumcu ve solcu yazarların arasına katılmış ve ömrünün sonuna kadar da bu mücadelesinden vazgeçmemiştir.

İlk romanı “Asya” 1970’de TRT Başarı Ödülü, 1972’de “Çamasan” Sait Faik Hikâye Ödülü ve 1975’de “Apartman” ile Türk Dil Kurumu Öykü Ödülü’nü kazanmıştır. Bu ödüller elbette hak edilmiştir ve aynı zamanda, halkçı edebiyatı benimsemiş olmasının da ödülüdür.

Dünya Kitapları’nın düzenlediği bir söyleşide 1950 kuşağı için şunları söylemiştir: “Edebiyatta her kuşak kendi koyduğu adla, ya da yayımladığı derginin adıyla anıldı. Oysa, bizim kuşağın aklına hiç isim koymak gibi fikir gelmedi.(…) Bugün, 1950 Kuşağı öykücülüğü diye bir kavram çıktı. Adımız bile 50 yıl sonra kondu ve yine biz tartışıyoruz.”

Eserleri ve Edebiyatımızdaki Yeri

“Çamasan” Anadolu insanının şehirdeki yalnızlığını anlatır bir bütün olarak. İçindeki öykülerden özellikle “Sultan Kurban”, “Çamasan” ve “Namlu Ağam” birer öykü olmanın yanında, satırları tırnağınızla kazıdıkça dizeler çıkartır sayfaların arasından. Yoksulluk da en acı şiirimiz değil midir zaten?

“Yağmur Sıcağı” romanında 1970-1971 olaylarını ve Sansaryan Hanı’ndaki bir işkence hücresini anlatır: “Hava dehşetli sıcaktı. Daha Nisan ayında havanın böylesine sıcak olması, gerçekten inanılır gibi değil. Olağanüstü bir şey bu. Sıkıntılı. Ağır. Zor solunuluyor. Oysa genellikle yağmurlu geçer Nisan burada. Yağmur, günler boyu, siyim siyim yağar da yağar. Ama şimdi?...Üç dört gündür hava öylesine sıcak ki...Gerçekten olağanüstü bir şey bu. Hala Nisan ayındalar mı sahi? Emniyet Müdürlüğü’ndeki kaçıncı günü, bu gün? Onyedi, onsekiz? Belki de bir ayı bulmuştur? O zaman, aylardan Mayıs olmalı. Ama mayıs ayında da İstanbul'da havaların bu denli sıcak gitmesi olağan bir şey değil ki… Şu hücrelerin tavanlarını da niçin sanki biraz daha yüksek yapmamışlar yapanlar?”(S.390)

Demirtaş Ceyhun, Aziz Nesin ile yıllar süren dostluğu ve onun için yazdığı üç anı kitabında yaşanılan zorlukları bizlere göstermekle beraber, devrimci ve toplumcu edebiyatımızın mihenk taşlarından biri olmuştur.

2005’de yayınladığı “Edebiyatımı Geri İstiyorum” ise bir başkaldırı kitabıdır. “Postmodernizm Amerikan İmparatorluğu’nun yeni ideolojisidir” der ama aslında Türk aydın ve yazarlarına şunu sorar: “Sen de mi postmodernsin?” Bu sorunun çıkış kaynağını ise 1984’te yayınladığı “Kitap ve Pazarlama” başlıklı yazısında bulabiliriz: “…Nitekim, yayıncılarımız son yıllarda satışı› arttırabilmek için, tıpkı bir çamaşır tozu üreticisi firma gibi, reklam kampanyalarına girişiyorlar. Kimileri yoğun reklam kampanyalarıyla kendi firmalarını tanıtarak, onu satış aracı bir marka haline getirmeye çalışıyor, kimileri ise tek bir kitabın satış geliri böyle bir reklam kampanyasının giderlerini karşılayamayacağından bazı yazarları firmalaştırmaya çalışıyor.”

“Edebiyatımı Geri İstiyorum”a tekrar dönmeden, Demirtaş Ceyhun’un 9 Ekim 2006 tarihli bir röportajından alıntı yapmak istiyorum (http://arsiv.sol.org.tr/index.php?yazino=4174) : “Emperyalizm topuyla tüfeğiyle, ideolojisiyle modernizmi ve sosyalizmi yok etmek istemiş, yok etmeye çalışmış. Peki, yok edebilmiş mi, edebilir mi? Etmesi mümkün değil. Bugün yeniden görülüyor bu. Ancak büyük bir zaman kaybettirildi, insanlığa bir 20. yüzyıl kaybettirildi. Emperyalizm daha 1917 Devrimiyle birlikte görmüş aslında tehlikeyi.(…) Amerika'da 1946'da solcu olmayan aydın değildir. 1970'lere kadar yeryüzünde Marksist olmayana, solcu olmayana aydın denmiyor. Aydın olmanın temel koşulu sosyalist olmaktır. Çünkü ötekiler bir düşünce geliştirmiyorlar, tam tersine kapitalizmi egemen kılacak ayak oyunları yapıyorlar. Bunlar birer düşünce sistemi değil, sermayeyi kamufle edecek, onu ayakta tutacak ayak oyunları. Düşünce insanlığın geleceği ile insanlığın mutluluğu, dünyanın özgürlüğü ile ilgilidir.”

Peki, Demirtaş Ceyhun’un ve beslendiği toplumcu geleneğin “edebiyatın geleceği” için anlatmak istediği neydi? Karamsarlığı, masallar âlemini, gizemciliği ve kötü bir dil bilgisiyle kelime oyunlarını “edebiyat” sanan genç yazarların; her şeyi –en başta geleneklerini- soyutladıkları, inandırıcılıktan uzak tuttukları ve halka karşı koydukları anlamsız mesafe yüzünden edebiyatın ve dilin yozlaştığı ve bu yozlaşmanın da kapitalizme hizmet edeceğiydi. Bu teori hâlâ çürütülemedi…

“Edebiyatımı Geri İstiyorum” ise çok iyi bir zamanlamayla çıkarak, yıllardır yankılanan çağrıların devamı niteliğini taşıyordu. Yazarın derdi; sitem etmek değil, postmodernizmin ve emperyalizmin edebiyatta ve dilde yarattığı erozyonu çözümlemekti. Sermaye gruplarının el atmasıyla edebiyat inandırıcılığını kaybettiği için: “…İşte bu nedenle halkımızın bağımsızlığı, özgürlüğü ve onuru için, edebiyatım geri istiyorum” diyordu.

Bu düşüncenin belki de en somut tepkilerinden birini kendisinin hazırladığı ve 80 civarı aydının imzaladığı bildiride vermişti:

“Gerçekten, 21. yüzyılda yazınsal estetik açısından yapılacak bir değerlendirmeyle hâlâ “uluslararası bir edebiyat ödülü” verebilmenin olanağı var mıdır acaba?

Çünkü, Nobel Edebiyat Ödülü’nün verilmeğe başlanıldığı 1901’lerde dünyada öykü ve roman yazılan dillerin sayısı iki elin parmaklarını doldurmaz, romancı ve öykücü sayısı birkaç yüzü zor bulur, yılda yayımlanan yeni roman-öykü kitabı sayısı iki haneli sayıları geçmezken, unutmayalım ki bugün en az yüz küsur dilde, birkaç yüzbin insan roman-öykü yazmakta ve her yıl dünyada binlerce yeni roman-öykü kitabı yayımlanmaktadır. Bir eleştirmenin bunca dili bilmesi veya bunca kitabı okuyup değerlendirebilmesi bir yana, sanki eskiden dört köşeymiş gibi ağızlarını “dünya artık küreselleşti” diyerek açan aydınlarımızın insanlığı teslim etmeye çalıştıkları bilgisayarların bile bu işi gerçekleştirebilmesi olanaksızdır. Bu nedenle Nobel Edebiyat Ödülü de artık yazınsal değeri olan bir ödül değil, hiç kuşkusuz emperyalizmin “toplumları sömürülecek tava getirmekte kullanılan” postmodern medya silahlarından biridir.

Doğrusu, Nobel Edebiyat Ödülü’nün kapitalizmle olan bu gizli çıkar ilişkisini daha ilk yıllarında başta Tolstoy, Emile Zola, Çehov, Lorca, Maksim Gorki, Marcel Proust, Mark Twain, Rilke gibi dünya edebiyatının kurucusu nice büyük yazar henüz hayatta olduğu halde, adı Edebiyat Sözlükleri’nde bile kolay kolay bulunmayan T. Mommsen, Sully Prudhomme, B. Bjornson, F. Mistral, J. Echegaray, G. Carducci vb. gibi yazarlara verilmiş olmasında da bütün çıplaklığıyla görmemek olanaksızdır. Gene, 1953 yılında edebiyatla bir ilişkisi olmayan İngiltere başbakanı Churchill’e verilen bu ödül, örneğin James Joyce, André Malraux, Jack London, Kazancakis gibi yazarlardan esirgenmiştir. Bir Rus yazarı olarak da ilk kez, Ekim Devrimi’ni lanetleyerek kaçıp Fransa’ya yerleşen Bunin’e 1933 yılında verilmiştir. 1958’de de Dr. Jivago adlı romanı henüz Rusya’da bile yayımlanmamışken, İtalya’da Rusçasını bastırıp Boris Pasternak’a vermişlerdir bu ödülü.

Bu yıl da ödülün Orhan Pamuk’un romanlarına verilmesi, bizce Nobel ödüllerinin bu niteliğini bütün çıplaklığıyla bir kez daha gözler önüne sermesinin yanı sıra, asıl modern edebiyata karşı postmodern edebiyatın saldırısına katkıda bulunularak modern edebiyatımızın büyük ustaları Nâzım’ın, Sabahattin Ali’nin, Orhan Veli’nin, Orhan Kemal’in, Aziz Nesin’in, Yaşar Kemal’in Kemal Tahir’in, Sait Faik’in daha nicelerinin halkla ilişkisinin kesilmesine çalışılırken, bir yandan da Hıristiyan Batı’nın Türklere karşı 12. yüzyıldan beri düzenledikleri Haçlı Seferi’nin bu kez Ermeni ve Fransız Parlamentosu görünümlü bir yenisinin Türk kamuoyuna şirin gösterilmesi de sağlanmaktadır. Ama ne yazık ki aydınlarımızın bile büyük çoğunluğu postmodernizmin ne olduğu konusunda pek kafa yormadıklarından, çoğu kişi postmodernizmin gerici emperyalist niteliğini tam kavrayamadığından, modernden de modern olmak sanmaktadır. Nitekim geçen yıl da, Amerikan emperyalizminin NATO aracılığıyla 12 Eylül’de kültür ve edebiyatımıza karşı başlattığı bu postmodern saldırıya karşı düşüncelerimi “Edebiyatımı Geri İstiyorum” başlığı altında kitap halinde yayımlamıştım.

Bu nedenle bir kez daha söylüyorum: Amerikan patentli postmodern romanlarıyla Orhan Pamuk’un modern Türk edebiyatını temsil edebilmesi olanaksızdır. Çünkü, postmodern edebiyat emeğe, özgürlüğe, bağımsızlığa, çağdaşlığa karşıdır ve gelenekçilik adı altında gericiliği savunmaktadır.

Orhan Pamuk’un, bugün postmodern Amerikan edebiyatının en önemli temsilcileri olan Philip Roth veya Paul Auster’e verilmeyen bu ödülle ödüllendirilmesi de zaten Nobel’in yazınsal değil, siyasal bir olgu olduğunu bütün çıplaklığıyla gösterse gerektir.Tekrar ediyorum; Bu ödül kesinlikle Türk edebiyatına verilmiş bir ödül değil, Orhan Pamuk’a verilmiş bir ücrettir.”

1950’lerin CHP aşığı yazarlarından sıyrılıp toplumcu-gerçekçi edebiyatı tercih eden Demirtaş Ceyhun, -son yıllardaki siyasi tercihini saymazsak- yazdığı hikâye, roman ve siyasi yazılarla, ABD ve AB karşıtı duruşuyla, Nâzım Kültür Merkezi’ne verdiği destekle saygımızı ve bizden sonraki nesiller tarafından okunmayı hak etmektedir. Genç edebiyatçılara düşen ise; devralınması gereken ve halkının yanında olan edebiyat bayrağını hakkını vererek dalgalandırmaktır.

soL / Sayı: 291

Uyumsuz Dişli

2010-03-30T15:52:00.003+03:00

Payıma düşen ne varsa biri sizin olsun.

Denize gidiyorum, çağanoz toplamaya

kurtulup dalyanlardan.

İçin ilk yudumunu rakımın

ilk çalışını duvar saatinin, kurun kendinize.

Nasıl olsa uyumsuz bir dişliyim yaşama karşı

ve ipliği iğneye denk getirememenin yılgınlığı üzerimde…

Denize gidiyorum kör karanlıkta.

Dışarıda davul tokmağı, köpek uluması, üst komşunun saat sesi

siren sesleri, içine çökmüş kaldırımlar, apansız kimlik kontrolleri

bırakıyorum sokakları sorularla:

Kim saklayacak çocukları polis dipçiğinden, caddelerden

ünlü şahsiyet isimlerini,

yağmurda taşınmanın adıyla evlerden taşan fakirliği, kim saklayacak

fabrika düdüklerini

uzaktan çalan bir kampana gibi?

Payıma düşen ne varsa biri sizin olsun işte.

Denize gidiyorum, çağanoz toplamaya

kurtulup dalyanlardan.

Yarı çıplak kızlar, kadınlar yürüyor kaldırımlarda

diz kapakları, omuzları, bilekleri çıplak.

Üşüsem hiçbiri üstümü örtmez,

yalnızlığım: Yüksek bina önlerindeki sahipsiz bıçak.

Her damlada beni sarhoş eden su: Sana geliyorum

örselemek için yalnızlığımı

uzanıp kendi yanaklarımdan öpmemek*,

dirseğimin yenilendiğini seyretmemek için cam kesiğinden sonra…

Payıma düşen ne varsa biri sizin olsun sırf bu yüzden

Nasıl olsa her balık yaralı çıkar suyun dışına.

*Turgut Uyar

Kendine Kıvrılan Ok

2010-03-28T00:40:00.002+02:00

Anne, artık doğurduğun çocuk değilim

kesilmiş göbekbağım

değilim o masum bebek

sinekten korunmak için sığınan

cibinliğin insafına.

Diyorum ki:

kulağımda büyüttüğün ninniler

şarkı oldu sesimin çağıltısında.

Anne, artık doğurduğun çocuk değilim

taklit edilmiş imzan

değilim o yeniyetme

kola tenekesiyle maç yapıp

misket için mahalle kavgası çıkaran.

Bizdik. O çocuklar biz, -onlardan biri olarak farkındaydım, beraberken çoğul olduğumuzun-

gözü kapalı dalardık erik ağacına. Bizdik, daha kaybolmadan tirenlere kaçak binen. O zamanlar nefes üflemek için sıkardık yumruğumuzu. Çünkü tüm günahların tadı olan baldı, çatalın etrafında dolanan. İtiraf ediyorum, bizdik ortaokulda ayakkabılarının üzerine ayna koyan -okumamıştık daha Kadın ve Aile'yi- ve bugünkü gibi tereddüt etmezdik kırmızı ışıkta kaldırımdan atlamaya, geçmiş zaman... Evet, biz, büyüdükçe küçüleceğini bilmeyen haşarı çocuklardık. Sonra kanı gördük dudağımızda. Semenderi atıp, akreple dost olduk. Berkitemeden umudumuzu, gümeçlerde saklamayı öğrendik sonra. Biliyorduk, elbet haklı çıkaracaktı bizi zaman.

Anne, doğurduğun çocuk değilim

ben,yani gazetelere giremeyen bir son sayfa proleteri

istesem de yüzemem artık

çamaşır yıkanan nehirlerde

fark ettim çünkü tadını terliyken

soğuk su çarpmanın yüzüme.

Ben, annesinin yabancılaştığı ilk çocuk

yani kendine kıvrık bir ok

diyorum ki şimdi:

Nereye saplansam arkamda

bana bakan eğik bir çizgi.

Giovanni Scognamillo Söyleşisi

2010-03-26T14:00:00.009+02:00

H.Ç: Metin Demirhan ile birlikte çıkardığınız “Erotik Türk Sineması” isimli kitabınızı referans alarak sormak istiyorum: Sinemada “erotizm” ile “porno” arasındaki temel farkı nasıl değerlendiriyorsunuz?

G.S: Pornografi cinsel ilişkinin tüm çeşitlerini ve tüm ayrıntılarını görsel veya yazınsal olarak yansıtan ve anlatan bir türdür. Erotizm ise cinsel ilişkiyi ve çıplaklığı inceltilmiş bir şekilde ve estetik bir yaklaşım içinde kullanan çağrışımlara dayalı görsel veya yazınsal bir tarz ve kavramdır. İkisini birbirinden ayırmak bazen güçtür çünkü onları ayıran ince bir çizgidir, kimi nüanslardır. Kolay bir örnek olarak: yan yana uzanmış iki çıplak beden müstehcen değiller ama erotik olabilirler veya sadece anatomik ama cinsel ilişki halindeki iki çıplak beden müstehcen olurlar.

H.Ç: “Porno”; yazması ve söylemesi bile rahatsız edici bir kelime ve aynı zamanda en geniş ve sözlük anlamıyla “ahlâki değerlere aykırı” olarak tanımlanırken, toplumların afyonu olmasını, milyar dolarların döndüğü bir sektöre evrilmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

G.S: Pornografi muhakkak ki dünya çapında cirosu astronomik sayılarla ifade edilen bir endüstridir veya kimi endüstrilerin (sinema, yayıncılık, basın) bir yan ürünü ama hiç de yeni bir faaliyet değildir. Eski, antik çağlardan ve kültürlerden kalmadır ve daima geçerli olmuştur. İnsanın temel işlevi olan üretmeyi ve üretmeye yol açan aşk oyunlarını temsil ettiği için, konu edindiği için, kimi toplumlarda yasak edildiği için veya genel ahlâk kurallarına karşı geldiği için.

H.Ç: Müzik kliplerindeki arsız çıplaklık figürleri, televizyondaki evlilik programları, magazin ikonları ve dizilerdeki kimi basit, erotik bile sayılmayacak sahneleri tüm hafta boyunca döndürüp döndürüp işleyen yazılı ve görsel medyanın halka uyguladığı bu şiddetin “porno” olarak algılanması gerektiğine inanıyorum. Sizce de durum bu mudur, yoksa ben mi abartıyorum?

G.S: Kimi gösteriler, kimi filmler, kimi televizyon dizileri, kimi yayınlar ve onlardaki görüntüler rahatsız edici olabilirler ve oluyorlar. İşin içine bir abartı girdiğinde, ölçü kaçtığında ve temelde erotik olan veya olması gereken müstehcene kaçtığında...Ancak her çıplaklık veya kadın erkek ilişkilerine yönelik her program veya gösteri, içeriğinden dolayı, müstehcen sayılamaz onu müstehcen hale getiren bir ölçü eksikliği veya abartısıdır.

H.Ç: Günümüzün gişe rekortmeni filmleri ülkemizin gerçeğini ne kadar yansıtıyor sizce? Siyasal ve toplumsal bir zemine oturmayan bir ulusal sinema Türkiye için mümkün diyebilir miyiz?

G.S: Gişe rekortmenleri genelde gerçeklikle veya ülke sorunları ile pek ilgilenmezler onlar daha çok bir “eğlence” endüstrisinin popüler ürünleridir. Yeşilçam döneminde, sansürün baskısı yüzünden, Türk sineması ne yeterli derecede ülke gerçeklerine eğilebildi ne de tümden siyasal bir sinema yapabildi ama Lütfi Akad’tan Metin Erksan’a ve Yılmaz Güney’e değin ilk bilinçli adımlarını attı. Son dönem Türk sinemasına baktığımızda gerçeklere, sorunlara dayalı bir ulusal sinemanın filizlenmekte olduğunu görüyoruz.

H.Ç: Recep İvedik gibi yüksek hasılatlı filmlerin birçoğunda bulunan maçoluk öğeleri ve kadınların aşağılanması sizi rahatsız ediyor mu? Bu türde bir filmi ve içinde bulundurduğu sapkınlıkları nasıl okumamız ve değerlendirmemiz gerekiyor? Bu da bir çeşit teşhircilik sayılabilir mi?

G.S: Recep İvedik ve benzerleri bir kolaya kaçmanın, bir basitliğe prim vermenin yozlaşmış ürünleridir. Nedenleri ise sinemanın değil de toplum psikolojisinin konusu olabilirler. Maçoluk ve kadınları aşağılamak veya espri yerine kaba ve belden aşağı ifadeler kullanmak işin kolayına kaçmak ve izleyiciyi sömürmektir.

H.Ç: Toplumların din dışında, üç yeni afyonu var bizce. Paparazzi, Porno ve Playstation… İlk ikisi kısmen birbirini besliyor ama ya bilgisayar oyunları? Sizin çevrenizde de saatlerini hatta günlerini bir ekran karşısında harcayan insanlar var mı?

G.S: Her biri ayrı bir olay olmakla birlikte genel ve hiç iç açıcı olmayan bir tablonun ayrıntılarıdır. Paparazziler basının sorunudur, etik bir sorun, insan haklarına ait bir sorun, porno çok daha geniş kapsamlıdır ve her ne kadar ahlâk kurallarına aykırı ise de pratikte doğal bir gereksinimin, cinselliğin ve bastırılmış cinselliğin karşılığıdır, her zaman olmuştur ve yasaklara rağmen olacaktır. Bazen de yazınsal başyapıtların nedeni de (Decameron, Lady Chaterley’in aşkı, Teleny ve benzerleri) olduğu gibi…

Çevremde playstation tutkunu bulunmadığı için yorumda pek bulunmayacağım ama bilgisayar oyunları tutkunluğunu diğer iki konu ile bir tutmak bana pek doğru gelmiyor . Her ne kadar, evet, özellikle gençler için beyin yıkayıcı ise de.

Hamiş: Sanat Cephesi Dergisi'nin 3P (Paparazzi,Porno,Playstation) dosyası için yapılan söyleşidir.

Ocak - 2010

Metin Turan Söyleşisi

2010-03-25T01:06:00.003+02:00

H.Ç: 1930 ve 1940’larda ’ilericilik’ ile folklor’un dirsek temasına rastlıyoruz. 2000’li yıllarda; o zamanın ’ilericilik’ şimdinin ’gelenek’ diye adlandırdığı damara rastlayabiliyor muyuz? Yoksa 1990’dan sonra yetişen edebiyat kuşağında gelenek yerine popülerlik kaygısının getirdiği ’elitizm’i mi koymamız gerekiyor?

M.T: "1930’lu ve 40’lı yıllar Türkiyesi'nde folklorun ’ilericilik’ olarak algılanması, gerek folklora el atan kişilerin gerekse kurumların yapısından kaynaklanan bir kimliklendirmeden kaynaklanıyor. 1930’lu yıllarda yeni bir kültürel şekillenme içerisinde olan Türkiye’de, Osmanlı saray ve çevresinde sıkışmış bir edebiyat anlayışının bütün bir Türkiye’yi kucaklamadığı ve temsil etmediği aşikardır. Cumhuriyet, bir yandan Osmanlı’dan devralınan aydın halk arasındaki uçurumu; edebiyat düzleminden dile getirirsek, divan edebiyatı ile halk edebiyatı arasındaki varlığı yadsınamaz uçurumu kaldırma tasasındadır. Dil devrimi, 1926’da başlatılan derleme gezilerinin, 1930’larda Halkevleri’nde boyveren folklor şubelerinin çalışmaları, radyodaki ’yurttan sesler’ korosu bu adımın somut göstergeleridir. Böyle bir adımın atılmış olması, türküsü, ağıdı, manisi, hikâyesi, koçaklaması, destanıyla uzun yüzyıllar boyunca egemen Osmanlı zihniyeti tarafından hesaba katılmamış Türkiye halkının anlaşılması çabasının belirgin yansımasıdır ki, bu hiç kuşkusuz ileri bir adımdır.

Bir başka önemli eylem daha gerçekleşmiş; 1930’larda; Halkevleri ile birlikte, hemen her ilde bir yayın organı, yani yazılı iletişim hayata geçmiş insanlar anlayabilecekleri bir dille yazılmış haberleri, hikâyeleri, şiirleri okumaya/okutmaya başlamışlardır. Yüzyıllar boyunca yazmamış, yazamamış, sadece söyleyip anlatmış bir halkın yazıyla tanışması çok önemlidir. Bu hiç küçümsenmesin, bir tabunun yıkılmasıdır. Bugün bile, yerde bulduğu Arap harfli kağıt parçasını öpüp, kutsal kitabın sayfalarından düşmüş yaprak diye koynuna muska gibi koyan bir halkın çocuklarının, 1930’lardan başlayarak okuyup yazma eylemine girişmeleri Kaplani’nin bir şiirinde dile getirdiği gibi 'bin yıllık çınarın fiske vuruşuyla yıkılması' gibidir.

1930’larda başlayıp, 1980’lere kadar sürüpgelen ilericilik ile folklorun dirsek teması, 2000’li yıllarda erimiş durumdadır. Bunda Türkiye’de çok sistemli bir biçimde sürdürülegelen yozlaştırma politikalarının etkisini unutmamak gerekir. Ayrıca yaklaşık yüzyıllık süreç içerisinde elde edilmiş olan birikimin de artık bir evrilmeyi, daha doğrusu 1930’lu, 40’lı, 60’lı, 70’li yıllarda algılandığı biçimiyle folklorun da yeni bir dinamizme kavuştuğunu kabul etmek gerekir.

1980’lerde şekillenmeye başlayan ve sizin de sorunuzda ifadelendirdiğiniz gibi 1990’lardan sonra yetişen edebiyat kuşağında gelenek yerine ’popüler olan’ egemen olmaya başlamıştır. Popüler olan, hiç tartışmasız derinliksiz ve yüzeyseldir. Bunun bir geleneğe yaslanması, köklü bir birikimden beslenmesi gerekmiyor. Gündelik ilişkiler içerisinde, hatta hayata dair bu ilişkilere de gerek yoktur; gündemi belirleyen göndermeler üzerinden herhangi bir etkinlik sözkonusu ise öne çıkan da o olmaktadır. Ancak mevcut bu durumdan ve örneklerden hareket ederek, nitelikli bir edebiyat/sanat ürün veya kişisinden söz etmemek gerekir."

H.Ç: Bugünün dergiciliğinde herhangi bir edebiyat dergisinin geleneğe bağlı yeni bir kuşak çıkartma ihtimali var mıdır?

M.T: "Bunu olası göremiyorum. Birincisi, Türkiye’de ’gelenek’ tartışması tartışılabilir bir zemin bulabilmiş değildir. Böyle bir atmosfer henüz oluşmuş değil. Bunun yapılabilmesi, kimi endişelerin belirmesiyle olasıdır ki bu bir bilinç gerektirir. Mevcut edebiyat/sanat dergilerimizin hangisinde buna benzer bir zemin görebiliriz?... 1930’lu yıllardan başlayarak Türkiye’de yayımlanan dergilere bir bakarsanız, siyasal eğilimi ne olursa olsun hemen hepsinde bir üslûp görürsünüz. Bu kaygı, 1940’lı yıllardan itibaren daha bir belirginleşir. Yazar denli, yazılan yerin de kendine mahsus bir üslûbunun olması gerekir. Bugün öyle mi? Yayımladığı ürünlerle kendi kişiliğini anlatabilen dergi kalmadı ki, oradan yola çıkarak bir hareket, bir açılım da yaratılabilsin... Nedeni de çok açık, bugünün edebiyat dergilerinin çok büyük bir bölümünde kendisiyle örtüşen kişilikli, biçem (üslûp) sahibi yapı göremiyorsunuz ki, gelenek oluşturmak konusunda da adım atabilsinler. 1980’li yıllardan itibaren yazar /edebiyatçıya enjekte edilmeye çalışılan özgünlük, tekil bir söyleme sahip olma yeteneğidir (!). Oysa, halk kültürü, halk edebiyatı ve hiç tartışmasız ilerici, devrimci edebiyat geleneği çoğul söyleme sahiptir.

Dolayısıyla, siz gelenek oluşturma ve kuşak çıkartma iddialarını bir yana bırakın, günümüz edebiyat/sanat dergilerinden yetişen şair ve öykücü bile göremiyorsunuz. Son yirmi yılda yayımlanan öykü ve şiir kitaplarında yer alan yazar özgeçmişlerine bakmanız bile, bu konuda somut ipucu verebilir. Kaç şairin, öykücünün özgeçmişinde ilk şiirleri şu dergide yer aldı diye bir vurgulama görüyorsunuz? Oysa, 1990’lı yıllara gelinene değin edebiyatçıların özgeçmişlerine ilk ürünlerinin hangi dergi veya dergilerde yer aldığını yazmaları /yazdırmaları önemli bir belirleyendi. Bu vurgulama söz konusu edebiyat dergisine ilişkin bir çizginin ifadesidir. Bugün artık bunları görmek ve okumak pek olası değil."

H.Ç: 1940 kuşağının bazı temsilcileri yenilikler peşinden koşarken, toplumcu birçok usta yazar eserlerinde ’köycülüğü’ ön plana çıkardılar. Bu kimileri tarafından eleştirilen bir yöntem iken, bu yönelmenin sebebini siz nereye bağlıyorsunuz?

M.T: "1940 kuşağının yazarlarını şöyle bir anımsak, bu birikimin izdüşümünü algılamak için iyi bir yol göstericidir: Hasan İzzettin Dinamo, Rıfat Ilgaz, Cahit Irgat, M. Niyazi Akıncıoğlu, A. Kadir, Ahmed Arif, Mehmet Kemal, Suat Taşer, Enver Gökçe, Nail V., Attila İlhan, Arif Damar, Şükran Kurdakul...Şimdi bunlardan hangisi ’köycülüğü’ öne çıkarmıştır? Çok haklı olarak köyü ve köylüyü anlatmışlardır. Çünkü bu ülkenin 1990 yılına kadar nüfusunun %70’i hâlâ köylerde yaşıyordu. Endüstrileşme dışı bir çarpıklıkla son çeyrek yüzyılda köylerden ’şeher’lere bir kayma olmuşsa, bu nüfusun kentlileştiği anlamına gelmediği gibi, edebiyatçının bunları ve dolayısıyla sorunlarını /beklentilerini yapıtlarına konu edinmesi bizzat edebiyatçılığının, çağının tanığı olmak kaygısındaki bir insanın yapması gerekendir. Yukarıda saydığım isimlerden hiç birisi için ’gerici’, ’tutucu’, ’muhafazakar’ diyemezsiniz. İşte 1940 kuşağının temsilcileri bunlardır ve her birinin kendine özgü bir sanatçı duruşu, kimliği ve kişiliği vardır. Bin yapraklı bir antoloji arasından siz bırakın sayfaları, dizeleri masaya dökün, ben onlardan hangisinin Cahit Irgat’a, hangisinin Ömer Faruk Toprak’a, hangisinin Ahmed Arif’e ait olduğunu kolaylıkla söyleyebilirim. Peki ’özgünlük’ iddiasındaki günümüz şairlerinden kaçta kaçının şiirlerini mevcut toplamın içerisinden ayırdedebilirsiniz? Sanatsal yaratıcılık biraz değil, daha çok bu farklı olmakta, farkındalık yaratmakta yatmıyor mu?"

H.Ç: Nazım Hikmet bir değerlendirmesinde ’gelenek’ten; ’gerekirse faydalanarak bir sıçrama tahtası yapacak ama asla pranga yapılamayacak’ bir olgu olarak bahsediyor. 2000’lerin edebiyatçısı bu ’gelenek’ anlayışının neresindedir? Nazım Hikmet’in bu öğüdü ne kadar tutulmuştur?

M.T: "Nazım Hikmet’in ’gelenek’ vurgulaması, bir birikimin adres gösterilmesidir. Halk şiiri birikimi, halk hikâyesi, halk güldürü geleneği birikimidir. Hiç kuşkusuz bu birikimi en iyi değerlendirenlerden ve oradan çağdaş, yeni ve yaratıcı bir edebiyat birikimi ortaya koyan da kendisi olmuştur.Nazım Hikmet özelinden hareket ederek bunun en tipik örnekliğiyle tanışırız. Dedesi mevlevi olan, Osmanlı ailesinden ve bütün Osmanlı üst tabakası gibi dadılarından Fransızca da öğrenmiş birini düşününüz... Yani Osmanlıca dediğimiz biraz Farsça, biraz Arapça dil bilgisi ve işte onlara eklenmiş Fransızca... Şansı nedir böyle bir kültürel kimlik içerisindeki kişinin? Olsa olsa Tevfik Fikret, Yahya Kemal ortalamasıdır... Oysa Nazım Hikmet’i şanslı kılan kurtuluş savaşı yıllarında Sovyetler Birliği’ne gidip sosyalizmle tanışması, oradaki devrimci şairlerin etkisinde kalmasıdır. Ama bir edebiyat adamı olarak daha da büyük şansı Nazım Hikmet’in hapse düşünce halkla tanışmasıdır... Halkın destanlarıyla, türküleri, efsaneleri, hikâyeleriyle tanışıyor Nazım Hikmet... Yaşar Kemal’in dediği gibi Çorum’dan, Sinop’tan Bursa’ya kadar halkın göbeğine düşüyor, ’halk aşısı’ oluyor. Bu müthiş bir eklenmedir Nazım Hikmet gibi yaratıcı yetenekleri üstün bir kişiliğe. O zaman Şeyh Bedrettin Destanı çıkıyor ortaya ve Nazım Hikmet altını çizdiği ve gelenek olarak adlandırdığı Yunus Emre, Karacaoğlan, Pir Sultan, Dadaloğlu birikim ve halkasına böyle ekleniyor."

H.Ç: Sizce 1940 kuşağı, halk edebiyatından hangi farklı açılardan yararlandı? Örneğin köy yaşantısının içinden gelen ustalarla, büyük şehirlerden ’köy’e bakmaya çalışanların ortak konu olarak ’köy yaşantısı’nı hedef almasını nasıl açıklayabiliriz?

M.T: "1940 kuşağı edebiyatçılarına baktığınızda, öncelikle hepsinin, kuşaktaşları içerisinde ciddi bir yüksek öğrenim içerisinde oldukları görülür. Hemen hepsinin yüksek öğrenimleri vardır ve bunu bir bilinç edinme; farklı bir sosyal çevre içerisinde üstelik yeni bir dünya kurmanın heyecanıyla birleştirdiğimizde ortaya çıkan tavır alışın nasıl bir potansiyele sahip olduğunu anlamak daha kolaylaşır. Tarihi bir gerçekliği de yabana atmamak gerekir. 1940 yıllar içerisinde bir yandan Avrupa’yı saran nazizm ve faşizmi; Türkiye’deki milli şef hükümetini ve türkçü, turancı eksende örgütlendirilen ırkçı saldırıları gözden ırak tutmamalıyız. 1940’lı yılların dergileri (Küllük, Hamle, Yeni Edebiyat, Yurt ve Dünya, Oluş, Yürüyüş, Gün) ve bu dergilere yöneltilen baskılar, örneğin sadece Marko Paşa’ya yapılanlar anımsanır ve bunların karşısında Çınaraltı, Çığır gibi ırkçı, turancı ve
örtülü ödenekten beslenen Büyük Doğu gibi saldırgan, ihbarcı yayınlar akla getirilirse 1940 kuşağı edebiyatçılarımızın içerisinde bulundukları manzara daha iyi anlaşılır. Ve bu edebiyatçılarımızın ’halk edebiyatı’ birikiminden yararlanma çabaları, halkı ve edebiyatını iyi tanımaktan kaynaklanan dirayetli duruşlarıyla yeni bir sanatsal üretime dönüştürülmüştür. Bugünün edebiyatçısı, halk edebiyatı birikimini ne ölçüde tanımaktadır ki?.. Boy boy dergi ve gazetelerde gözüküp, kitap yayımlayan kaç şairimiz Dede Korkut hikayelerini, Köroğlu Kol Destanları’nı, Keloğlan masallarını, bunların başka başka rivayetlerini, bir dolu halk hikâyesi ve masalını dinlemiş veya okumuştur ki?

"Sizin sorunuzda dile getirdiğiniz ’köy’e ya da ’şehire’ bakma konusu bütünüyle bir sanatçı gözlem ve duyumsaması olayıdır. 1950’li 60’lı yıllarda Türkiye’nin önemli dinamiklerinden birini köy, buna bağlı olarak da köylülük oluşturduğu için sorun bu merkezden güncelleştirilmiş olabilir. Öyledir de. Bugün, sorun köy olmaktan çıkıp, bütünüyle köylülük eksenine kaydığı için düşünsel ve sanatsal anlamda kaygılarımız daha bir başka ve derin olmaya başlamıştır. Çünkü, köy kendi sosyal gerçekliği içinde kolay algılanabilen ve kavranması türlü çabalarla başarılabilen bir olgudur. Ne var ki, yukarı da da belirttiğim gibi, Türkiye’de endüstrileşmenin doğal seyri içerisinde gelişmeyen bir şehirlere kayma, -kentlileşme değil-söz konusudur. Böyle olunca da biribirine karşı sorumluluk duymayan, yani komşuluk haklarını bilmeyen, tabiri gerektiğince söylersek ’arlanma ve utanması’ olmayan bir şehirleşmedir Türkiye’nin yaşadığı... Böyle bir şehirleşme içerisinde edebiyatı da, müziği de, sineması da aynı yörünge de boy verecektir."

H.Ç: 1940 kuşağının ağırlıklı olarak pastoral şiiri tercih etmesinde halk edebiyatının payı var mıdır?

M.T: "Sadece 1940 kuşağının değil, bu kuşağın ardıllarında da örneğin 1960’lı yıllarda başlayan bütün bir 70 ve 80’li yıllar şiirimizin gür seslerinden biri olmuş Hasan Hüseyin’de de aynı pastoral etkiyi görebiliriz. Yine bu kuşak şairleri içerisinde anılmasa, şiiri farklı bir girizgâh çizse de Dağlarca’da, Cahit Külebi’de de benzer yönsemeleri görebiliriz. Bu hayatla ilgili bir durumdur ve sözkonusu şairlerimizin içerisinde doğdukları atmosferdir onların duyarlıklarını besleyen.Bu bakımdan, belirleyici unsurun sadece halk şiiri olduğunu söylemek doğru olmaz ki, halk şairlerinin bir nüfuz alanı yaratmak anlamında, 1940’lı yıllarda öyle aman aman bir etkileri de yoktur. Sonuçta Türkiye’de, tarihin hemen her döneminde halk edebiyatı geleneği sözlü kültür içerisinde varlığını sürdürmüş bir edebiyattır. Halk şairleri ürünlerini daha yakın zamana kadar ikinci el (derlemeci) kanalıyla kitaplaştırmayı yeğlemiş bir kümedir ki, son on onbeş yıl içerisinde kendi ürünlerini telif yapıt olarak yayımlamaya başlamışlardır."

H.Ç: Halk şiiri günümüz genç şairlerini ve şiiri hâlâ besleyebilir mi?

M.T: "Beslenme, bir şair için hiç kuşkusuz tek bir kanaldan olmaz. Bugünün şairi, dünün şairinden çok daha geniş olanaklara sahip durumdadır. Ulaşabileceği kaynaklar bakımından kendisini sınırlayacak etmenler daha azdır. Dolayısıyla, sadece halk şiiri geleneğinden değil, divan şiiri geleneğinden de ve başka halkların yarattığı şiir birikiminden de yararlanmalıdır. Bugünün sanatçısı için, artık, sadece yerel birikimler yetmemektedir, daha bir açılımlı olmak durumundadırlar. Ancak genişleyen ve genişledikçe küçülen dünya içerisinde edebiyatçı, önünde sonunda içerisinden çıktığı toplumun bireyidir ve kendi olmadan dünyalı olması olası değildir."

H.Ç: Cemal Süreya’nın ’folklor şiire düşman’ savına katılıyor musunuz?

M.T: "Süreya’nın söylediği bağlam ve ’folklor’dan kastetilen dikkate alındığında, elbette katılıyorum. Ancak belirttiğim gibi, yargıyı bağlamından uzaklaştırırsak, o zaman topyekûn bir reddetmeyle karşı karşıya kalırız ki, bu Süreya’yı da inkâra götürür. Cemal Süreya’nın bu itirazı dönüp dönüp aynı sözcüklerle şiir yazma iddiasında olanların çoğaldığı, Karacaoğlan’ın dizelerini yinelemekle Karcaoğlan olunacağı zannına kapılanların arttığı bir ortamda söylenmiştir. Bunlara itirazı olduğu için haklıdır Cemal Süreya. Ancak, Cemal Süreya’nın bir sitemle dillendirdiği itiraza, mal bulmuş mağrip gibi sarılanların kavrayamadıkları başka noktalar da var. Birincisi, böyle bir yargıya sarılanlar (C. Süreya da dahil), folkloru (halkbilim) bir bilim olarak görmüyor; folklordan sadece halk şiirini; hatta bu itirazın dillendirildiği 1980’li yılların başı anımsanırsa, âşık şiirini anladıkları görülür. Bakın size anımsatayım Cemal Süreya’nın sözlerini: 'Folklorda şiirin bu günkü entelektüel niteliğini taşıyacak yer yoktur. Halk deyimlerinin havası şiirin kanat çırpmasına imkan vermeyecek kadar dar bir havadır... Bir halk deyimi içindeki kelimeler o deyimdeki anlam dizisinde kaynaşmışlardır. O kelimelerden ayrı işlemler, ayrı güçler aramayın artık. Çünkü donmuşlardır, tek yönlüdürler... Onlarda şairin işi kelime ile değil, kelime blokları ile oluyor.. Şiirde asıl olan hikaye etmek değil, kelimeler arasında kurulacak şiirsel yüktür.' (Nesin Vakfı Edebiyat Yıllığı ’84, s.165)

Bu yargıdan hareket ettiğimizde, yukarıda da belirttiğim gibi, çok somut olarak folklorun bir bilim olarak ele alınmadığını görürüz. Oysa, folklor tıpkı sosyoloji, antropoloji, felsefe, tarih gibi bir bilimdir. Kimse kalkıp felsefe şiire düşmandır, tarih şiire düşmandır demiyor da, niçin folklor şiire düşmandır diyor? Çünkü, bugün daha geniş bir kesimin ’folklor oynuyorum’ diyerek halk dansları ile anlatmak istediklerini folklora yüklemesi gibi, Süreya ve bu yargıyı ondan ödünç alarak harekete geçenler de halkbilimi bir bilim olarak algılamamışlardır. Dolayısıyla da folklorun insanı ve toplumu tanımak için ortaya koyduğu verileri bilmenin şiire zararlı olabileceği gibi akla ve mantığa uymayan, düşünsel ve sanatsal tutarlı hiç bir yanı bulanmayan bir savla karşı karşıya kalmış oluruz. Kaldı ki, Cemal Süreya’nın yukarıya aldığım cümleleri ışığında bir yorumlamaya gidersek, âşık şiirinin de bilinmediğini görürüz ki âşık şiiri folklorun içerisinde ele alınan konulardan biri olmaktadır. Buna karşın, âşık şiiri sadece deyimlerle, söz kalıpları ile söylenip yazılmaz. Tıpkı Cemal Süreya’nın ve başka çağdaş şairlerimizin şiirleri gibi sözün şiir ağırlığına ve dize içinde yüklendiği uyuma ve müzik değerini yakalamaya dayanır ki anımsatmak durumundayım, âşık şiiri bir diğer adıyla saz şiiri, türkü olarak; saz ve insan sesi ile çağrılmaktadır. İlhan Başgöz’ün çok yerinde dile getirdiği üzere “Âşık şiirimiz hikâye de anlatmaz. Halk şiirimizde ’baladların’ yaptığı gibi, bir hikâyenin anlatılması, hemen hemen hiç görülmez... Halk şiiri geleneğimiz olayların bıraktığı izlere ve duygulara şuradan buradan dokunup geçer. Harp gibi, kıtlık gibi, uzun destanlarda bile vakayı bir bütün olarak izleyemeyiz ve onlarda şiirsellik, elbette aranmaz.

Hiç bir şiir geleneğinde söz veya deyim donup kalmaz; yeni anlamları yüklenmek yeteneğini tümden kaybetmez. Bazı sanatçıların dilinde ve telinde bunlar gerçekten kuru, donmuş ve cansız dururlar. Tıpkı usta olmayan çağdaş sanatçılarımızın dilinde sözcüklerin kuruyup kaldığı gibi.

Folkloru bir bilim değil de sadece âşık şiiri olarak algılayıp, Nasreddin Hoca’yı, Bektâşi fıkralarını, Bekri Mustafa’yı, Dede Korkut’u, atasözlerini, bilmeceleri, tekerlemeleri, bir dolu halk hikâyesini, destanı, maniyi, türküyü, Karagöz ve Hacivat’ı...onlarla birlikte yaratılan söz ve ses zenginliğini hiçe saymak olur ki bunu da ne Cemal Süreya’nın ne de başka edebiyatçılarımızın ağza alması mümkün değildir."

H.Ç: Cemal Süreya, folklorun sözü bloklaştırdığını savunurken, işirin önünde ’klişeleşme’ ve ’anonimleşme” olanak iki ana köstek belirliyor. Sizin düşünceleriniz nelerdir?

M.T: "Bu sorunuzu yukarıda bir ölçüde yanıtlamıştım. Yine belirteyim ki, folkloru bir bilim olarak görüp, halk kültürü birikimiyle yaratılmış zengin edebiyat sanat ürünleri göz önüne alındığında bunun ne denli yanlış, eksik bir yargı olduğu kolaylıkla görülür. Hiç uzağa gitmeye gerek yok, Nazım Hikmet bu halkı, bu halkın doğayla içli dışlı oluşunu öykünerek değil özümseyerek yepyeni bir anlatım biçimine dönüştürdü. Ahmed Arif, Enver Gökçe, Cahit Külebi, Orhan Veli öyle, Fazıl Hüsnü Dağlarca öyle; bu kaynaktan yararlanmanın yollarını bularak zengin şiirler yarattılar.

Süreya’nın savı, daha önce de belirttiğim gibi, masal ve destanlardaki anlatım zenginliğini özümsemek yerine onlara öykünenlerin, Yunus Emre, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Dertli, Dadaloğlu, Sümmani, Hıfzı gibi binlerce ayrı kişilik olmuş halk şiiri geleneğinin temsilcilerini özümsemek yerine onlara öykünerek şiirler yazanların çoğalıp toplu bir taklitçiliğin yaygınlaştığı gerçekliğine dayanıyor. Ama, bundan hareket edersek, dün ve bugün bir dolu şiir yazanın kendi üslûp ve kişiliğini yaratamayarak arada kalmasını öne çıkarıp, çağdaş edebiyatın da şiire düşman olduğunu savlarız ki, bu hiç bir zaman doğru değildir. Bütün sorun, özümsemeyi doğru yapabilmektedir. Sayısız dünya yazarı, müzikçisi halk türkülerinden, destan ve masallarından yararlanarak büyük sanatlarını gerçekeştirmemişler midir? Halkın ruhu ile kaynaşmanın yolunu açan Puşkin’i; onun açtığı bu yoldan izsüren Gogol’u, Lermentof’u, Turgenyev’i, Tolstoy’u, Dostoyevski’yi nereye oturtacağız? Sonra Shakespere’i Beethoven’i, Bela Bartok’u, Haçaturyan’ı, Üzeyir Hacıbekov’u nasıl yorumlayacağız?

Bu muazzam zenginliği algılayıp yorumlamadan, artık kendisi klişeleşmiş bir yargıdan hareket ederek, folklor sanat ilişkisini yorumlamaktan kaçınıp, doğru ve güzel örneklerden hareket etmek gerektiğini düşünmeliyiz."

H.Ç: Dinamo, A Arif, Başaran, S. Ali, Y. Kemal gibi ustaların isimlerinin ve eserlerinin bugüne taşınmasında folklorun ve geleneğin etkisi nedir?

M.T: "Ne folklor ne de başka gelenekler bir sanatçının geleceğe taşınmasında tek başına belirleyci olabilir ki, yukarıda saydığınız isimler içerisinde sanatsal mazisi ikiyüzyılı bulan kimse de yok...Ancak şu bir gerçek, Yahya Kemal, divan şiiri geleneğini doğru özümsemiş bir şairdir ve onun şiirimizdeki ayrıcalığı bunu yapabilmesinden kaynaklanır. Dinamo, Ahmed Arif, Sabahattin Ali, Başaran adları ise, buluştukları paydayı hayatın en diri yerinden yakalamışlıklarıyla sergilerler. Dinamo’nun salt şair yönünü düşünmeyiniz onun edebiyatımıza kazandırdığı ’Kutsal Savaş’ ve ’Kutsal Barış’ adlı bir kitaplık rafını dolduran yapıtlarını gözünüzün önüne getiriniz, Sabahattin Ali’nin öykü ve romanlarıyla edebiyatımızda yarattığı oylumu ve daha da önemlisi Yahya Kemal hariç yukarıda adlarını andığınız edebiyatçıların hayat karşısında duruşlarını göz önüne getirip, nasıl bir bedel ödediklerini anımsayınız, o zaman yerlerini daha doğru anlamış oluruz. Folklor, hiç kuşkusuz bu edebiyatçılarımız için önemli bir besleyendir ama onların yaratıcılıklarında başka bir bilinç daha vardır; o birikim ve zenginliği toplumcu/sosyalist bir gözle; namuslu bir aydının gözüyle değerlendirme bilinci... Böyle olmasa, her biri kuşakdaşları içerisinde en iyi eğitimi almış olan Dinamo, Sabahatin Ali, Başaran, Ahmed Arif gibi adlar cezaevlerinde sürünürülüp, askere çavuş çıkarılıp, sınır boylarında katledilirler miydi?"

H.Ç: Köy Enstitüleri'nden çıkan ve köycülüğü savunan bazı kuşak temsilcilerinin ’50 ve ’60’lı yıllardaki çözülüşlerini ve bu ekolün yeni adlar çıkaramamasını neye bağlıyorsunuz?

M.T: "Köy Enstitüleri'nden yetişen edebiyatçılarımızdan öne çıkanların adlarını bir anımsayalım: Fakir Baykurt, Mahmut Makal, Talip Apaydın, Osman Şahin, Başaran, Ömer Polat, Hasan Kıyafet, Bekir Yıldız, Ümit Kaftancıoğlu, Dursun Akçam, Ali Kemal Gözükara, ...Bakınız bunların hiç birinin yapıtlarında ’köycülük’ yoktur... Tam tersine köy/kırsal kesim toplumsal yapısı içerisindeki ilişkiler eleştirel bir dille irdelenir... Şunu söyleyebiliriz ama, KÖY bu kuşak edebiyatçılarımızla birlikte daha belirgin olarak gündeme geldi ve işlendi. Başka ne yapabilirlerdi ki? İçerisinden çıktıkları, en iyi bildikleri hayat buydu ve bunu yazdılar. Bunu yazmasalardı, Yılanların Öcü, Kamlumbağalar, Irazcanın Dirliği, Dilan, Yelatan, Maral, Kanlıderenin Kurtları, Ağız İçinde Dil Gibi, Evlilik Şirketi, Define, Bizim Köy, Kafkas Kızı, Reşo Ağa..., ortaya çıkabilir miydi?

Bir de daha içeriden bakalım. Türkiye’de köyü ve köylüyü kendi sosyal gerçekliği ile başka kim anlatabilirdi? Bakınız bir kez daha altını çizerek vurguluyorum, bu edebiyatçılarımızın hiç birinin yapıtında köylülük yüceltilmez. Ağayı, imamı, muhtarı yani köyün baş aktörlerini, ucuz çıkarlar içerisindeki kasaba siyasetçisini bunlardan başka kimler o mevcut ilişkileri içerisinde ele alıp işlemiştir? Ayrıca yine anımsatayım, Köy Enstitüleri’nden yetişenlerin yapıtlarını vermeye başladıkları yıllar 1950’li yıllardan itibaren başlar ve o zaman Türkiye nüfusunun %70’ten fazlası köy/kırsal kesimde yaşamaktadır. Edebiyat ve edebiyatçı sadece İstanbul’la sınırlı değil ki...

Üstelik Köy Enstitüleri’nden yetişen edebiyatçılarımız, sadece köyü ve köylüyü anlatmamışlardır ki! Türkiye’de köyden şehire göçü ilk bu edebiyatçılarımız ele almışlardır: Dursun Akçam’ın Köyden İndim Şehire, Ümit Kaftancoğlu’nun İstanbul Allak Bullak yapıtlarını anımsayınız.... Yurtdışına işçi göçünü, Alamanyalardaki emekçilerimizi de, töre cinayetlerini de ilk bu edebiyatçılarımız ele alıp işlemişlerdir: Bekir Yıldız’ın ilk eseri Türkler Almanyada'yı, bir insanlık çığlığı olan Demir Bebek’i anımsayınız... Sonra yabancılaşma sorunu, evlilik kurumu, kooperatifçilik, cami yaptırma dernekleri, Amerikan emperyalizminin bu ülkedeki ilişkileri, din sömürüsü, dirilen ve diriltilen tarikatlar gerçeği... Bugün eğer yayıncılığımız farklı bir girizgâh çizerek bu edebiyatçılarımızı çok bilinçli bir biçimde unutturma yolunu yeğlemiş, bunların yapıtlarını kitapçı raflarına koymamayı politika olarak belirlemişse ve bundan dolayı bu edebiyatçılarımız gündemde değilse, bu bir yeteneksizlik olarak görülmemelidir."

H.Ç: Beyoğlu, Etiler, Nişantaşı gençliği ile o yıllardaki kırsal yaşamın ve naifliğin arasında oluşan bu büyük farkın büyümesinde; kapitalizmin getirdiği ’çözülme’ dışında, bu durumu tetikleyen başka unsurların da olduğunu düşünüyor musunuz? Bu tarz ayrımlar günümüzde neye tekabül etmektedir?

M.T: "Bugünün kentlerinde, özellikle de İstanbul’da derinleşen yozlaşma, hiç kuşkusuz çarpık kentleşmenin, Türkiye’deki külterel yoksulluğun olanca yansımasıdır ki bunu geçmişe özlemle aşamayız. Aynı çarpık yozlaşmayı sadece İstanbul’da değil, giderek Anadolu’nun başka kentlerinde de yaşamaya başlayacağız. Çünkü bir yandan ranta dayalı zenginleşmeler yoluyla hiç bir üretici etkinliği olmayan zümre, öte yandan adil olmayan paylaşım pastasından payına düşen en azla yetinmeye çalışan büyük çoğunluk... Ve bütün bunları gölgelemek için bulunmuş önemli sömürü araçlarından biri dinsel kuşatma... Yarın Ankara’da da, Sivas’ta da, Kayseri ve Diyarbakır’da da aynı gettolaşmanın örneklerine rastlamamız hiç şaşırtıcı olmasın. Bu fotoğrafın edebiyat dünyasına yansıması da pek farklı olmayacaktır. Sermayeyi elinde bulunduran yayım ve dağıtım ağlarına hakim olan anlayış, edebiyat ve sanatını egemen kılmayı; doğru güzel olanın kendi yaratmış olduklarıyla sınırlı olduğunu hissettirmeye çalışacaktır. Ancak şunu unutmamak gerekiyor ki, estetik/sanatsal birikim; sanatsal yaratıcılık öyle apartman dairesi, otomobil, kat, yat gibi babadan oğula miras kalamıyor... Bunlar ciddi ve yoğun bir çabayla elde edilebiliyor. Kirlilik kalabalığı içerisinde bugün bunlar gözükmüyor olabilir ama, süreç öyle ya da böyle hayatın bu sağlam ve diri yanına tutunanları her zaman haklı çıkaracaktır. Bundan kimsenin kuşkusu olmasın."

Şubat / 2009

Erken Kaybedenler

2010-03-20T18:47:00.005+02:00

Fotoğraf: Volkan Doğar

Eleştiri Noktası’nı takip eden okuyucuların da hatırlayacağı üzere; Emrah Serbes, yazdığı iki Ankara polisiyesi ile bu köşede yer almıştı. “Erken Kaybedenler” ise bir roman değil, hikâye kitabı.

Sekiz hikâyeden oluşan kitapta her bir hikâye, farklı erkek çocuklarının dünyaya ve çevrelerinde gelişen olaylara nasıl baktığını anlatmaya çalışıyor. Kitaptaki iyi sayılabilecek noktaları okuyucuların merakına bırakıp, iki romanını okuduğum yazarın bu deneyimi üzerine birkaç satır yazmak istiyorum.

Öncelik kitabın arka kapağındaki iddialı yazıda: “Taşrada ve kâinatta, yapayalnız kalmış erkek çocukların hikâyesi… Erken Kaybedenler… Yoldan çıkmış bir neslin manifestosu…” Ne kadar çok “üç nokta”, o kadar gizem. Ama bu metni yazan kişinin, “manifesto” kelimesinin anlamını bildiği konusunda derin kuşkularım var. Muhtemelen yazar, bu hikâyeleri yazarken böyle bir amaç gütmemiştir. Eğer manifesto yazma amacıyla yola çıkmışsa, daha fena. Peki, böyle iddialı bir kapak yazısı neden yazılır? Tabii ki, okuyan kişinin merakını cezbederek, kitabı bir meta olarak pazarlayabilmek için. Yani, bir satış stratejisi güderek… Benim itirazım da buna. Başka bir deyişle, kitapların satılabilmesi için bu tür satış taktiklerinin mübah görünmesine.

Arka kapak sayfasından devam ederek, kitapla ilgili dikkatimi çeken noktalara gelmek istiyorum. “Taşrada ve kâinatta, yapayalnız kalmış erkek çocukların hikâyesi…” Bahsi geçen sekiz hikâye tek tek ya da bütününde bu tanıma ters düşmüyor ancak, burada da, taşrada ve kâinatta yalnız kalan çocukların neden yalnız kaldığına, sistemin bu yalnızlığı bilerek ve isteyerek nasıl derinleştirdiğine dair saptamalar, çözümler bulunmamasını önemli bir eksiklik olarak not etmek gerekiyor. Hâlbuki Emrah Serbes, iki polisiye romanında bu işi gayet iyi kotarabilmişti. Böylece, sekiz hikâyede de bir “durum tespiti” olduğunu ama buna çözümlemenin dâhil olmadığını söyleyebiliriz.

Kitapta, ergenliğine henüz ulaşmamış erkek çocuklarının –yazarın çözümünü üretemediği- umutsuzlukları ağır basmakla beraber, Serbes’in, o yaşlardaki çocukların ağzına gereğinden çok argo kelime ve küfür yakıştırması da doğru bir tercih gibi görünmüyor. Argo bir tercih olsa bile, kurgunun bütününe getirdiği “maço” bakış açısını pekiştiriyor. Örneğin; mahalle maçlarında oynayabilmek için, hoşlandığı kızı bodruma çağırmak ve maçlarda onu oynatacak arkadaşının kızı taciz etmesine göz yummak, benim çocukluğumla bağdaşmıyor. O yaşlara geri dönüldüğünde çoğunluğun da böyle düşüneceğini umuyorum.

“Erken Kaybedenler” eksikleri olsa da okunmayı hak eden genç bir yazarın kitabı. Fakat “manifesto” olarak değil, iyi vakit geçirebilmek için. Manifesto okumak isteyen dostlarımıza ise, onların da tahmin edeceği gibi tek bir önerimiz olacaktır…

31.07.2009 / www.sol.org.tr

Adresi Yok,New York

2010-03-20T18:41:00.002+02:00

“Sokak kafiyelidir. Onun şarkısını söyleyen adamın kalbinde kafiyeli bir şiirdir.” (s.111)

Lee Stringer tarafından 1998’de yazılmış olan “Adresi Yok, New York”, 2003’te dilimize çevrilmiş bir kitap. Bu köşeye taşınma sebeplerinden biri; üzerinden 11 sene geçmesine rağmen, içinde yer alan yaşamların güncelliğini koruması ve durumun daha da kötüleşmeye başlaması. İkinci ise; Kurt Vonnegut’un yazar hakkındaki referansı.

Stringer’a geçmeden önce; Amerikan sokakları hakkındaki bilgileri Bukowski’nin serseriliği veya Paul Auster’in Kafkaesk üslubu arasında sıkışan okurlara, eğer tanışmadılarsa, Dost’tan çıkan Vonnegut serisini tavsiye etmek isterim.

“Bekleme odasında geçen sekiz saat ve bu süre boyunca yanı başımda kıvranan Wayne. Fakat oradakiler Wayne’nin işsiz ve sigortasız olduğunu öğrendiklerinde, benim de daha önce yaptığım gibi, onun zahmetini çekmek istemediler. Wayne geldiği gibi iki ayağının üstünde bu hastanenin kapısından çıkabildiği sürece, onu yatırmayı reddettiler.”(s.20)

Yukarıdaki paragraftan da anlaşılacağı gibi Lee Stringer’ın yaşadığı Amerikan gerçeği; bizim aşina olduğumuz ama Amerikan halkı da dahil olmak üzere çoğunluğun görmezden geldiği kapitalist sistemin zaaflarını kapsıyor.

Stringer kitabında; okuyucuyu edebi bir eser beklentisine sokmadan, yaşanmış gerçekleri ve sokakların hikâyesini -kendi gerçeğini de katarak- anlatıyor. Örneğin; Amerikan rüyasının adalet süsü hâkim ve bölge savcılarının eğitimlerinin bir parçası olarak, hayatlarını bir süre hapishanede geçirmesini öneriyor : “Bırakın kimliksiz bir halde ve hor görülerek hücrelerde otursunlar, bırakın kendilerini üstün görme eğilimleri içlerinden sökülüp çıkarılana kadar kendi işlemlerinin mengenesinden geçsinler. Ve bırakın her adi suçlunun içgüdüsel olarak sahip olduğu bilgeliğe tökezleye tökezleye ulaşsınlar; gerçek adaletin daima şiirsel olduğuna.” (s.64)

Sokakların ve sokaklarda yaşamak zorunda kalan insanların hikâyesi, hangi ülkede olursa olsun birçok paralellik ve ortak acılar içerir. Bunu içselleştirmiş, “evsiz” olarak sokaklarda yaşamış birinin kaleminden okumak ise, gerçeğin ta kendisidir ve kitabın edebi kısmını silip süpürebilir.

Yoksullara yardım eden gönüllü vakıfların, yoksul ve evsizler üzerinden nasıl para kazandığını: “Yaşamın dibe vurduğu yerlerde bile her şey para üzerine kuruluydu.” diyerek tanımlayan bir “evsiz” yazardan fazlasını beklemek ise abesle iştigaldir.

Her yazının, çok uzatmadan ve okuyucuyu sıkmadan yazılacak bir sonu olmalıdır. Kadıköy çarşısında valizleriyle sokakta yaşayan anne-oğul’un hikâyesini yazmak da bir başlangıçla beraber bu yazının sonu olmaya yakışmaktadır. Ya da önlerinden geçerken kulaklarına “de te fabula narratur” diye fısıldamak.

13.07.2009 / www.sol.org.tr

Her Temas İz Bırakır

2010-03-20T18:32:00.005+02:00

"...Benim yüzüm bantlıydı, katilleri kokusundan tanıyorum. Bu arabada da var aynı koku" (s.272)

Emrah Serbes 1981 doğumlu genç bir yazar. 'Bir Ankara Polisiyesi' olan ilk romanı ile karşı karşıyayız: "Her Temas İz Bırakır."

Yazının başında; Emrah Serbes'in çok temiz bir Türkçe'si olduğunu belirtmek gerekiyor. Sanırım ilk romanın da verdiği heyecanla kullandığı bazı klişe tabirler olsa bile, ironik dili, yerinde kullandığı espri ve politik göndermeleri ile bunu örtüyor: "Ağlayıcılara tek tek göz gezdirdi. Böyle ortamlarda, en çok ağlayanlar ya ölünün en uzak tanıdıkları ya da şüphe çekmemek isteyen katilin kendisi olurdu" (s.43). Bir anlamda, üç doğrusu, bir yanlışı götürüyor.

Bu Ankara Polisiyesi, bir dedektif romanı değil. Cinayet Bürosu'ndaki polis ve amirlerinin maceralarını, onların o alıştığımız 'polislik' halleriyle anlatıyor. Bunu yaparken de, olabildiğince politik bir duruş sergiliyor:

" 'Hangisi atmış kızı aşağıya' diye sordu. Harun güldü: 'Bilmiyorum, birinin yaralamadan kaydı var. Birinin de narkotikten. İki tane de Tunceli doğumlu var." (s.21)

"Tabii koordineli çalışıyoruz. Büyük operasyon, önce beyin takımını topluyoruz... Bunların şeceresine baksan, hepsi Ermeni dölü çıkar"

"Devlet bana silah vermiş, demiş ki beni koru. Ama ben devleti parçalamaya çalışan adama sıkamıyorsam o silahı... Kullandırmayacaksan niye verdin bu silahı bana?" (s.132)

Romanın kahramanları: Behçat Ç. ve ekibi... Başkomiser Behçat Ç. oldukça öfkeli "Kendisine faşist dediği için Berna'yı (kızı) odaya kilitlediği günü düşündü", 216 sigarası içen, kızı ve karısı tarafından sevilmeyen bir aile babası. Hal böyle olunca da, vay suçluların haline... Çünkü Behçat Ç. bir cinayet esnafı...

Emrah Serbes, ilk romanı olmasına rağmen, polislerin gözüyle olayları yansıtmakta oldukça başarılı sayılır. Hatta inceden inceye onlarla dalga geçtiği bölümler, zeki bir yazarla muhatap olduğumuzu gösteriyor: "Ceza yazmaya hazırlandığına göre, demek ki hâlâ akademideki en aval adamları trafik polisi yapma geleneği sürüyordu" (s.40)

-Niye polis oldun?

-Asker olamadığım için.

-Nasıl yani? Ya asker ya polis, başka bir ihtimal yok muydu?

-Bizim aile böyle. Egemen sınıfların çıkarını korumak için yaratılmışız. (s.219)

Yukarıda bahsettiğim 'polislik hali'ni, sorgu odası, küfür, hakaret ve sindirme girişimlerini okuyucuların merakına bırakmadan önce, iki örnek vereyim:

"Irak İşgali'yle ilgili bir afişin altında botlarını sildi" (s.81)

"Bu kızın babası sendikacıymış(...) 1991'de gözaltına alınmış, bizim 1.şube galiba, gözaltında intihar etmiş. Şüpheli..." (s.186)

Yazar, her ne kadar kitabın girişinde: "Bu roman bir kurmaca ürünüdür. Adı geçen kişi ve kurumların gerçek yaşamdaki benzerleriyle uzaktan yakından ilgisi yoktur" şeklinde zekice bir açıklama yapmış olsa da, bir polisiye'den beklenen o karmaşık olay örgüsünden ziyade, diyalog ve 'polis olma hali'ne ağırlık vermiş. Bir bakıma iyi de yapmış. Malum 1 Mayıs yaklaşıyor ve halkımız hâlâ 'teşkilat'ı 'Arka Sokaklar' dizisindeki gibi sanıyor.

Bitirmeden bir son not düşüyorum: Emrah Serbes; Philip Marlowe'a dikkatli polisiye okuyucularının dikkatinden kaçmayacak şekilde yaptığı gönderme ve "burası bizim değil, bizi öldürmek isteyenlerin ülkesi' diyen Tezer Özlü'yü yad etmesi ile de artı bir puanı hanesine yazdırıyor.

02.05.2009 / www.sol.org.tr

Asım Bezirci ve Eleştiri Anlayışı

2010-03-19T05:39:00.009+02:00

“[...]Bezirci’nin bu incelemelerinin önemi, yalnızca bir şair veya yazar üzerine derinlikle eğilmesinden ve onu bize bir bütün halinde sunmasından ileri gelmiyor; aynı zamanda, sorumlu ve örnek bir öncü-araştırmacı olarak, bundan sonra yapılacak araştırma ve incelemeler için güvenilir bir hareket noktası da oluşturuyor. Gelecekte aynı konulara eğileceklerin işini kolaylaştırarak, güç ve vakit harcamalarını önlemek için, incelediği yazar ve hakkında mümkün olduğunca tam bir bibliyografya veriyor. Örneğin, Orhan Veli hakkında. 300'den çok makalenin, 35 kitabın ve 4 tezin dökümü, bütün ayrıntılarıyla yer alıyor kitapta. Bezirci, yalnızca bu tutumuyla bile, gerçek anlamda nesnel ve özgeci bir araştırmacı olduğunu gösteriyor.” 1

Asım Bezirci Kimdir?

Bu sorunun cevabına internet vasıtasıyla çok kolay ulaşılabilir elbette. Nerede, hangi yılda doğduğu, kaç kitabı olduğu, hangi partide siyasi mesai yürüttüğü, kaç yaşında ve nasıl öldüğü...'Asım Bezirci kimdir?' sorusu 1993'de yanarak can veren 37 insanımız gibi, 'nasıl öldüler?'e verilecek cevapla başlıyor aslında ve cevabın yakıcılığı ile çıkarılan yangının ilişkisi 'ironi' olmanın ötesine geçiyor.

Asım Bezirci, bu ülkede yakarak öldürülen bir aydın mıdır sadece? Araştırmacı, eleştirmen, çevirmen ya da 67 yıllık yaşamına 70 kitap sığdırmış ve sosyalist düşünceyi tüm yaşantısında ve eserlerinde uygulamaya çalışmış bir hayalperest mi?

Ferit Öngören şöyle tanımlıyor Bezirci'yi: ''Eleştirmenin iki şeye ihtiyacı vardır: Zaman ve para. İkisi de bende yok!' diyen Bezirci, bu açığını yıllarca o muhteşem sabrı ile kapatır.[...]Diyelim ki bir denizi geçeceksiniz. Ama ortada tekne yok. İşte Asım kalkıyor, önce bir kayık yapmaya girişiyor. Sonra küreklerin başına oturup çeke çeke ulaşacağı yere varıyor. Kitaplığa da tıpkı böyle giriyor, aylarca kitapları, dergileri, gazeteleri tarıyor. Bir araştırmacı kesiliyor. Sonra evine kapanıp incelemeci oluyor. Bunlar bitince oturuyor masanın başına, eleştiri ile denemelerini yazıyor.'' 2

Yazının girişinden de anlaşılacağı üzere konumuz; Asım Bezirci'yi tanımayanlara, tanıyıp da unutanlara veya unutmak isteyenlere hatırlatmak! Bu yüzden yazımız Bezirci hakkında bir inceleme, çağdaşı olan eleştirmenlerle ya da kendisinden önceki ve sonraki eleştirmenlerle kıyaslama yapma amacını taşımıyor. Bu çok detaylı incelenmesi gereken, başka bir yazının konusu olabilir ancak. Yine de, Fethi Naci ile birlikte 'nesnel eleştiri' yöntemini benimseyen Bezirci'nin, işin kolay tarafında duran 'öznel eleştiri'cilerle arasındaki farkı anlatmak, bu iki görüş arasındaki zıtlıklardan yola çıkarak; Bezirci'den alıntılarla, kitaplarında kendisini ve düşüncelerini anlattığı şekilde, ilk ağızdan buraya taşımak, onu tanıtmak veya hatırlatmak için yeterli olur umarım.

İzlenimci(Öznel) Eleştiri

Anatole

France

kuramı şöyle anlatıyor: 'İyi bir eleştirici, şahaserler arasında kendi ruhunun serüvenlerini anlatır. Nesnel sanat olmadığı için nesnel eleştiri de yoktur. Eserine kendisinden başka bir şey koymakla övünenler çok aldatıcı bir kuruntunun kurbanıdırlar.' 3

Okuyucunun, doğal olarak da eleştirmenin eser karşısında -iyi, kötü, beğendim, beğenmedim- gibi değer yargılarını esas alan 'öznel eleştiri'yi benimseyen, başta Nurullah Ataç olmak üzere pek çok eleştirmen; eser hakkında verilen yargılarda, eseri, hangi nedenlerle beğendiğini veya kötü bulduğunu genelde açıklamaz.Konunun tek hakimi olarak görür kendisini ve derinine inmediği yargılarının gerekçelerini açıklamadığı halde okuyucudan kendi 'engin' bilgisine koşulsuz itaat ister.Bu sebepten dolayı da Asım Bezirci tek parti döneminin kadrolu eleştirmeni Ataç'ın tam karşısında yer alır.Ataç'ın yüzeysel, izlenimci ve derinlikten ziyade kişisel beğenilerini ön plana çıkarmasına karşı Marksist Eleştiri'yi merkeze alarak nesnelliği yüceltir.'Sanatın gideceği yerlere sanattan önce gidebilen bir eleştiri düşünülebilir mi?' diyerek Öznel Eleştiriye payanda vazifesi gören -Bezirci'nin tabiriyle 'soldaki sağcı'- Memet Fuat'ın Nesnel Eleştiriye tavır almasının altında da bu gerçek yatıyor kuşkusuz.

Listeyi Oktay Akbal, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu ve Doğan Hızlan gibi isimlerle uzatmak mümkün ama yukarıda da yazdığım gibi amacım Fethi Naci ve Asım Bezirci ile diğer eleştirmenleri karşılaştırmak veya çözümlemek değil...

Asım Bezirci, Anatole France'ın teorisini çürüterek İzlenimci Eleştiri'nin sakıncalarını şöyle dile getiriyor:

'Bilindiği üzre öznelcilik oldukça sakıncalı bir tutumdur.Çünkü, çokluk uzaklaştırır eleştirmeni eserden, iç evrenine sığınmasına yol açar.Bunun sonucu eleştirmen:

1- Eseri öne sürerek kendini anlatmağa, içini dökmeğe, özel duygu ve düşüncelerini belirtmeye yönelir, eleştiriden ayrılarak özyaşam ve ruhbilime kayar;

2- Eseri bahane ederek bir başka eser yaratmağa, güzel bir üslup kurmağa, sanatsal yazılar kaleme almağa yönelir, eleştiriden ayrılarak edebiyata çokluk da denemeciliğe kayar;

3- Bilimsel verilere sırt çevirerek tek kişiye özgü bir göreceliğe, hatta bir çeşit dogmacılığa, mutlakçılığa yönelir, eleştiriden ayrılarak yanlışlığı artık anlaşılmış bulunan felsefi düşüncülüğe ya da yalnızbenciliğe kayar;

4- Sistemli, disiplinli ön çalışmalardan, uzun araştırmalardan, karşılaştırmalardan kaçar, kolaya yönelir, çözümlemeden ayrılarak gerekçesiz yargılar vermeğe kayar;

5- En kötüsü, eseri birtakım kişisel güdülere (çıkarlara, bağlantılara, amaçlara, dostluklara, düşmanlıklara, duygulara) göre yargılamağa yönelir, tarafsızlıktan ayrılarak -gerçek ya da ahlâk dışı- bir alana kayar'

Nesnel Eleştiri

Eleştirmenin, eleştirdiği yazın ya da sanat yapıtını kendi beğenisine göre değil, yapıtın taşıdığı yazınsal ya da sanatsal değere göre değerlendirmesi Nesnel Eleştiri'nin başlangıç noktasıdır ve Öznel Eleştiri ile de karşı kutuplarda yer alması bu açıdan olağandır. Nesnel Eleştiri üzerinden tanıtmaya çalıştığım Asım Bezirci; Muzaffer Uyguner'in 'Çok Kapılı Oda' kitabı üzerinden kendisi için yaptığı övgülere tam da nesnelciliği tarif edercesine şu cevabı veriyor:'Ülkemizde eleştiri kuruluş döneminde henüz. Ben ise yolun başlangıcında. Yaslanacağım sağlam bir örnek, bir gelenek, bir destek yok arkamda. İçinde yaşayacağım gölcüğü bile kendim yaratmak zorundayım. Bu durumda nasıl yeterli olabilir insan? Şüphesiz, vardır benim de sürçmelerim, yanılmalarım. Neyleyim ki Uyguner bulamıyor onları. Bulamadığından dolayı da eksiklikten, tekyanlılıktan sıyrılamıyor yargıları, gerçekçi, inandırıcı olamıyor.'5

Öznelciliği eleştirirken, Nesnel Eleştiri üzerinden sosyalizme vurgu yaparak devam ediyor Bezirci:

'Burjuvazi, genel olarak, sahici nesnellikten hoşlanmaz. Onun yerine öznelciliği, giderek bireyciliği koymak ister.[...]Gerçekliğin, özellikle toplumsal gerçekliğin doğru olarak ortaya çıkarılması ise burjuvazinin işine gelmez. Böylece, üretim ilişkileriyle mülkiyet ilişkileri arasındaki uyarsızlıklar ve onların doğurduğu toplumsal çelişkiler açıklanmış; baskı, sömürü, eşitsizlik, savaş vb. olguların kaynağı belirlenmiş; tarihin sozyalizme doğru zorunlu akışı öğrenilmiş olacaktır.[...]Bundan ötürü sosyalistler taraf tutmaktan çekinmezler: işçi sınıfının tarafını tutarlar ve bunun hem nesnelciliğe, hem de tarihin akışına, hayatın yasasına uyduğunu iyi bilirler.'

Sosyalizme uzak ya da sosyalizmle bağını koparmış kişilere 'taraflı' gelebilecek bir yorumdur yukarıda alıntıladığım kısım. Bu durumda şöyle bir soru gelebilir akıllara: Eleştirmenin yanılma payı var mıdır?

Evet, vardır. Ama, Bezirci'nin ve dünya üzerinde nesnel eleştiriyi tercih eden ve bunu Marksizm ile bütünleyen tüm eleştirmenlerin yaslandıkları sağlam bir dayanak varken, diğerlerinin -elbette-kişisel tercihlerinden ötürü böyle bir dayanak noktası yoktur. Eleştirmenin yanılma payı -az da olsa- Marksistler için de geçerlidir elbette. Fakat, yaşadığımız coğrafya için bir sınırlandırma yaparsak; '80 darbesinin etkisiyle suskunluğa bürünmek zorunda kalan -Nesnel/Toplumsal/Marksist Eleştiriyi tercih eden- eleştirmenler, bu suskunluğa karşı fazla çözüm üretememiş, yazdıklarını törpülemek zorunda kalmış veya yayınlatmak konusunda zorluklarla karşılaşmıştır. Bu üretim zaafı; sınıf çatışmalarını ikinci plana atan ve yerine karamsarlık, yalnızlık, cinsellik ve aşk temalarını ikâme eden sanatçıları ve bu sanatçılarla beraber de onları 'entelektüel' benimseyen birçok akademisyen eleştirmeni ön plana çıkarmıştır. Türkiye şartlarındaki bu dönüşüm ve beraberinde üretilen moda! söylemler, nesnelciliğin önünü tıkamakla kalmamış, o dönemde Marksizm'e ilgi duyan bazı eleştirmenleri de 'revizyonist' yapmıştır. Revizyonizmin karşısında, tüm bu olumsuzluklarla savaşan Asım Bezirci, bazı güdümlü kişiler tarafından okuyuculara yanlış tanıtılmış, bir anlamda Bezirci'nin enerjisi ve etkinliği olumsuz yönde etkilenmiştir. Oysa, gayet açıktır Bezirci'nin söylediği ve cevabının peşinde olduğu soru: 'Sanatın sınıfsallığı eleştirinin sınıfsallığına yol açar mı?'

“(...)Edebiyat da ideolojinin bir parçasıdır. Elbette salt edebiyat yoluyla politik hedeflere varılamaz. Fakat edebiyatın da açık ya da örtük desteğiyle söz konusu hedeflere daha kolay ulaşılabilir.”

İşçi Sınıfı'nı ön planda tutan bir sanat elbette saldırıya uğrayacaktır. Özünde Marksizm olan bir sanat dalının bu tür saldırılara karşılık vermesi çok da zor değildir. Nitekim, Sezai Karakoç'un 'Materyalist şiir olmaz' savına verdiği cevapta, maddeci şiirin varlığını örneklerle açıklayan Bezirci, yine Karakoç'un 'Edip Cansever hep eşyayla, eşyanın materyal olan yanıyla, maddeciliğiyle ilgilenir' tespitini şöyle çürütür: 'Ne var ki, Yerçekimli Karanfil'i çözümleyince, böyle bir durumla karşılaşmıyoruz. Anlatının çözümlenmesi yoluyla yaptığımız tarama, eşyadan çok insanla ilgilendiğini ortaya çıkarıyor Cansever’in. Nitekim, kitaptaki 1734 sözcükten 822'sinin (%47) insanla, 376'sının (%21) doğayla, 242'sinin (%13) eşyayla, 65'inin (%3) bilim, felsefe ve sanatla ilgili olduğunu görüyoruz.[...]Yargıları nesnel temellere oturtmak yönünden böylesi bir tutumun yararlılığı ortadadır.'

Eleştiri'nin Bugün ve Yarını

1993'deki Sivas katliamı sonrası, yanarak can veren insanlarımız için üzülmek yetmemektedir artık. Onların halkımız için verdiği mücadeleden, emekten, kararlılıktan daha fazlasını göstermeli, daha çalışkan olmalı ve onları unutmaya çalışanlara ve gelecek nesillere taşımalıyız. Bu bizim hem boyun borcumuz hem de tarihsel yükümlülüğümüzdür. Ülkeyi saran gericiliğe, yobazlığa karşı ölen insanlarımız için ağlayarak zaman kaybetme lüksümüz kalmamıştır. Verdikleri onurlu mücadele; genç sanatçılar için mihenk taşı olmakla beraber, onları her türlü baskıya, gericiliğe karşı örgütlü bir mücadelenin, toplumcu sanatın birer ferdi olmalarının yolunu aydınlatmalıdır. Asım Bezirci'nin öğüdü bu bakımdan oldukça anlamlıdır:'İnsanı toplumsal durum ve rolü içinde, kişisel eylem, duygu ve düşünceleriyle birlikte canlandırmak; bireyi toplum içinde ve toplumla birlikte ele almak: İşte günümüz sanatçısının yürüyeceği bilimsel yol.'

'Eğer yazar egemen sınıfa bağlıysa, toplumu da onun çıkarlarına uygun olarak yansıtacak, okurlarının beğeni, ahlâk ve inançlarını tutucu bir dünya görüşüyle yoğuracaktır. Toplumun değişmediğini, değişmeyeceğini ve değişmesinin gereksizliğini telkin edecektir.' Bu kadar nettir anlatılmak istenen. Siyasetin tarihsel süreciyle sanatınkini birbirinden ayırmak nasıl mümkün değilse, Sivas'ta yanmalarına izin verilen insanlarımızın katillerini egemen sınıfın dışında aramak da mümkün değildir. Bu ülkenin gençleri ve sanatçı adayları bir şeyin farkında olmalıdır: Katliamın üzerinden 15 sene geçmesine rağmen, hiçbirşeyin değişmediğini savunmak, egemen düşüncenin, iktidar sahiplerinin ve onlardan nemalanan asalak beyinlerin savunduğu koca bir palavradır. Bu yalanın girdabına katılmamak için de bizlere düşen tek yol sanatta da örgütlenmektir. Sonunda yanmak olsa bile...

1- Bedrettin Cömert, Barış Gazetesi 1972

2- Rıfat Ilgaz – Çınar yy.

3- Aktaran:Berna Moran,Edebiyat Kuramları ve Eleştiri-İletişim yy.

4- http://ekinbildirgesi.com/

* Yararlanılan Asım Bezirci Kaynakları:

Bilimden Yana Sosyalizme Doğru – Cem Yayınevi, 1976

Çok Kapılı Oda – Ataç Kitabevi, 1961

Halk ve Sosyalizm İçin Kültür ve Edebiyat- Evrensel Basım Yayın

SANAT CEPHESİ / 28, Temmuz-Ağustos 2008

Edebiyat-ı Cedide'nin Felsefesi Üzerinden: Sanat Cephesi

2010-03-19T04:42:00.010+02:00

Sanat Cephesi’nin Mart sayısında incelediğimiz Edebiyat-ı Cedide'nin Otopsisi'nden sonra, yine Hikmet Kıvılcımlı’ya ait Edebiyat-ı Cedide'nin Felsefesi'ni gündemimize taşıdık.

Edebiyat-ı Cedide'nin Felsefesi; Hikmet Kıvılcımlı'nın 1937 yılında çıkan Her Ay dergisinin sayfalarında kalmış yazılarının toplamıdır. Emin Karaca tarafından toplanan bu yazılar -tıpkı Edebiyat-ı Cedide'nin Otopsisi gibi- günümüz edebiyatçıları için bir rehber özelliği taşımaktadır.

‘Edebiyat-ı Cedide ve Demokrasi Edebiyatı’, ‘Asıl Felsefesi’, ‘Doğa Anlayışı’ ve ‘İnsan’ olarak dört ana başlıkta incelenen ve okuyucuyu can alıcı sorularla sonuca götürmeyi hedefleyen değerlendirmeler kitabın önemini arttırmaktadır… Bu değerlendirmeler üzerinden Sanat Cephesi’nin yaratması gereken 'kırılma'da üzerine düşen görevlere değineceğiz.

1- Edebiyat-ı Cedide ve Demokrasi Edebiyatı

“Halkçı bir Cumhuriyet olan Türkiye’de, halkçı bir milli edebiyat nasıl doğabilir?” sorusunun cevabını aramakla başlıyor Hikmet Kıvılcımlı... Bu soru başka bir soruya yöneltiyor bizi: Milli halk edebiyatı ne demektir?

Yazara göre, milli bir halk edebiyatının ne özellikte olacağını aydınlatmaya başlayarak sonuca ulaşılacaktır. Sonuca ulaşmadan şu tespitleri sunar:'...tarihte maddi ve uygarlık düzeyi Türkiye'den ileri olmayan ülkeler, pekâlâ milli birer halk edebiyatı yaratabilmişlerdir. -Edebiyat- adını alan eserler en çok bin ile ikibin arasında basılıp satılabildikleri halde, -edebiyat dışı- diyebileceğimiz öteki halk kitapları, ortalama elli binlere çıkıyor...Türkiye'de milli bir halk edebiyatının, kütle edebiyatının doğması, madem ki salt maddi nedenlerle açıklanamıyor, şu halde öteki sosyal ve manevi nedenleri aramak gerekir...Bizce milli halk edebiyatını boğan kabus yakın edebi geleneklerimizdir. Bu geleneklerin başında Edebiyat-ı Cedide ruhu gelir…'

Halktan soyutlanmış, halka yukarıdan bakan o yarı-derebeyi zihniyetinin artıkları henüz edebiyat alanımızdan tümüyle kalkmış değildir. 'Edebiyat-ı Cedide eğilimleri, bugün esas itibariyle maddi ve toplumsal temellerini kaybetmiş, fosilleşmiş birtakım ilişkilerdir. O ilişkileri salt aydınlığa çıkarmak ve bilinçli bir şekilde reddetmek bile, ortadan kaldırmak için atılmış büyük bir adımdır.'

2- Asıl Felsefesi

Cedideciler’in ‘Asıl Felsefesi’ incelenirken, Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi’nden tanıdık gelen görüş ve tanımlamalar çıkıyor önümüze. Örneğin; Rumuzlu hülyalar, bireysel aşk ideali, bedbinlik, tasavvuf, septimizm, tevekkkül, realite korkusu vb…

Bu başlık altında, yukarıdaki tespitlerin hepsi ayrı birer ara başlık olarak açıklanıyor. Konuyla ilgili olarak, Yakup Kadri ve Tevfik Fikret başta olmak üzere dönemin yazarlarının eserlerinden örneklerle de süsleniyor. Tabii ki beraberinde gelen sıkı eleştirilerle. Kıvılcımlı’nın yazılarına aldığı bu dize çözümlemelerine ve yazarın ironik sert eleştirilerine girerek konuyu dağıtmayalım…

‘Asıl Felsefe’ incelenirken çok önemli bir noktaya değiniliyor: 'Devrime İnanmayış'

‘Acaba bu karanlık hayattan başka bir dünya yok mudur? Hiç mi dünya değişmez? Edebiyat-ı Cedide insanlığı için: Hayır! İlerleme ve atlama olamaz. Onlar gelecek hakkında kötümser olmak istedikleri zaman bile bedbindirler.’

3-Doğa Felsefesi

Marx’tan ‘İnsanlar ancak çözebilecekleri sorunları önlerine koyarlar’ örneğinin verilmesi boşa değildir. Cedideciler’in Demokrasi, Felsefe ve İnsan’da olduğu gibi Doğa’da da sorunu çözmediklerini anlatmaya çalışır örneklerle. Aslında önlerine koymaya çalışmışlardır ama, doğanın yükü ağır gelmiştir omuzlara. Gerisini Hikmet Kıvılcımlı’dan okuyalım: ‘Edebiyat-ı Cedideciler için doğa eksik bir kavramdır… Gerçek anlamıyla bir doğa aramayın. Tüm güzelliği, çirkinliği, bereketi, çoraklığı, uysallığı, azgınlığı, yaratışı, yok edişi, devasa kudretleri ve kahredici yasalarıyla tüm bir doğa, E.C’ciler için bilinmeyen bir dünyadır… Tesadüfen yolumuz bu hayal ülkesine düşerse görürüz ki, orada hemen hemen: Yalnız gurub, yalnız gece, yalnız sonbahar, yalnız kış, kar, tipi, yağmur ve çamur vardır. Koskoca doğanın bu manzaralar dışındaki parçaları, öteki mevsimleri, başka olayları sanki kalmamıştır… ve güzelim apaydınlık yüce doğayı hasta benliklerden ibaret gören, ruhlarının zifiri boyasıyla evreni karartmaya kalkışan E.C şairleri kuruntu ettikleri yapay bir doğa karşısında ya denize bakıp dalga geçerler ya da göğe bakıp yıldızlara dilekçe yazarlar.’

4-İnsan

Halktan bu kadar uzak olan dönem edebiyatçıları, burjuva bakışıyla anlatabilir mi bizim insanımızı? Emeklerini, nasırlarını, açlığını, hastalığını, annesini, ölen babasını görebilir mi halkının gözünde? Peki halk? Acaba kendini görebilmiş midir şaşalı kelimeler arasında?

‘E.C dünyasının maddesi erkek, ruhu kadındır… Fakat, dikkat ediniz, Cedideciler nasıl sanki madde hiç yokmuş ve bütün evren ruhmuş gibi konuşuyorlarsa, tıpkı öyle, Cedide edebiyatında da hemen hemen erkek yok gibidir. Hatta orada, yalnız erkeği değil, genel olarak insanı zor bulursunuz: Bütün konular, bütün sahneler kadın doludur. İnsanın yerini hep kadın tutmuştur! Kadın ise… huri, melek, peri, çiçek, bebek olabilir.’

Mart sayısında yazdığımız gibi, Edebiyat-ı Cedide'nin Otopsisi, 'Edebiyat-ı Cedide' isimli bir şiir dergisinin, hapisteyken Kıvılcımlı'nın eline geçmesi üzerine yazılıyor. Sadece bu örnek bile, dergiciliğin edebiyat alanındaki önemine büyük bir işaret bırakıyor. 1861’de çıkan Mecmua-i Fünun’dan günümüze kadar binlerce edebiyat ve sanat dergisinin basıldığı, büyük bir çoğunluğunun kısa süre sonra kapanmak veya kapatılmak zorunda bırakıldığı Türkiye’de, 'dergicilik' ayrı ve çok kapsamlı bir yazının konusudur. Ancak, Sanat Cephesi’nin bu alandaki konumunu tarif edebilmemiz için, kısa hatırlatmalar yapalım...

1911 çıkışlı 'Genç Kalemler' ve 1913 çıkışlı 'Halka Doğru' dergilerini başlangıç noktası olarak alırsak, – bu iki dergi de Batı özentili bir çizgi çizmiştir- iz bırakan dergilerin azlığı, üzerinde durulması gereken bir konudur. Dönemi içinde edebiyata yön vermiş, akımların oluşmasına kaynaklık etmiş, bugün 'üstad' sayılan o dönemin genç edebiyatçılarına sayfalarını açmış bu dergilerin günümüzde bile koleksiyonunun yapılması, doğru işler yaptıklarını kanıtlıyor. Bugün kıyasıya eleştirilen edebiyat akımlarının oluştuğu bu dergiler, ülkemizdeki dergiciliğin gelişimine veya gerilemesine de tanıklık sağlıyor...

Nazım Hikmet'in 'Putları Yıkıyoruz' u yayınladığı Resimli Ay (1923-1933), 1936-1938 arasında çıkan ve Salâh Birsel, Dağlarca, Sait Faik gibi o dönemin genç edebiyatçılarına yer veren Gündüz, Aziz Nesin ve Nazım Hikmet'in (Nurettin Eşfak takma adıyla) emek verdiği ve sıkıyönetim tarafından kapatılan Ses (1939-1948), yine kadrosunda Nazım Hikmet (İbrahim Sadri takma adıyla), Cahit Irgat, Orhan Kemal, A.Kadir gibi isimlerin bulunduğu Yürüyüş, Aziz Nesin ve Sabahattin Ali'nin Markopaşa'sı, Cemal Süreya'nın Papirüs'ü, 1933'den beri yayın hayatına devam eden en uzun soluklu edebiyat dergisi ünvanlı Varlık, 'edebiyat ve sanat dergiciliği' denince bir çırpıda sayacağımız, iz bırakan dergilerdir.

113 sayı çıkan Kaynak, 102 sayı çıkan Dost, 128 sayı çıkan Yeni Dergi'de uzun süre yayın hayatına devam etmiştir.1950 kuşağının yetiştiği Kaynak ve Nazım Hikmet'in 'Kurtuluş Savaşı Destanı'nı yayınladığı için kapatılan Yığın, Behice Boran-Boratav işbirliğiyle çıkan Yurt ve Dünya da döneme cesaretleriyle damgasını vuran dergilerdir.

2 yılı aşkın süredir her geçen ay kendisini geliştirerek, hatalarından ders çıkararak ilerleyen Sanat Cephesi dergisi, ilk sayılarına nazaran aldığı eleştirilerin azalması, bütün olarak bir dergi olma yolunda somut adımlar atmasıyla, günümüz edebiyatının ihtiyaç duyduğu kırılmayı başarabilecek midir?

Sanat Cephesi / 26, Mayıs-2008

Edebiyat-ı Cedide'nin Otopsisi

2010-03-19T04:16:00.006+02:00

Hikmet Kıvılcımlı’nın Türk siyasi tarihine verdiği eserler ve siyasi yaşamı hâlâ tartışılmaya ihtiyaç duymaktadır. Kıvılcımlı’nın örgütlü ve örgütsüz olarak iki evrede incelenmesi gereken siyasi yaşamında; 1933 tarihli ‘Yol’, ‘Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi’(1935) ve 1936 tarihli ‘Ünlü Marksizm Kalpazanları Kimlerdir’ politik olarak en ileri olduğu döneme denk düşer. Üzerinden 73 yıl geçtikten sonra bile güncelliğini kaybetmeyen ‘Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi’ hem o dönemin edebiyatına Marksist bir eleştiri getirmesi, hem de Kıvılcımlı’yı anlamamız açısından tarihi bir değer taşımaktadır.

Dönemin Edebiyatına Bakış

“…Hani, Abdülhak Hamit diye ölü bir şairimiz vardır. Binlerce mısra dizmiştir. Ama, okunmaya değer yüz mısraını zor bulursunuz. Öyleyken çağdaşı şairler onu hiç anlamamışlar, hep göklere çıkarmışlardır. -Namık Kemal, Tevfik Fikret, Necip Fazıl örneklerini veriyor- Bu yersiz övgüleri okuduktan sonra, şairlerin her zaman şiirden anladıklarını söyleyebilir miyiz? Hele, Hamit’in gerçek değerini ilk ortaya koyanın Nurullah Ataç olduğunu öğrenirseniz, zevk-i selim sahibi eleştirmenlerin şairlerden daha çok şiirden anladıklarını düşünmez misiniz?”1

Servet-i Fünun dergisinin başına Tevfik Fikret'in gelişiyle beraber şekillenmeye başlayan Edebiyat-ı Cedide (E.C), 2.Abdülhamit dönemi içinde yer alması sebebiyle içe dönük bir yapıda vücut bulmuştur. Bu dönem edebiyatının ve edebiyatçısının bakış açısı belki de bu yüzden hayal kırıklığı, karamsarlık, aşk ve melankoli gibi sabit başlıklar altında okuyucuya sunulmuş, toplumsal olaylara uzak kalmayı tercih etmiştir.

Toplumsal olaylara ve halka uzak kalmayı yeğleyen E.C’ciler, dönem Avrupa’sının yenilikleri peşinden koşmuş, özellikle şiirde aruz vezni kullanmakla beraber, nazımı nesre yaklaştırmışlardır. Tanzimat dilinin sadeliğini reddederek ağır bir dil kullanan E.C’ciler 'sanat sanat içindir' i şiar edindikleri için kafiyenin göze değil kulağa hitap etmesini tercih etmişlerdir. Özellikle dilin ağdalı ve ağır olması eleştirilerin ortak noktasındadır. Hikmet Kıvılcımlı'nın kitabına giriş yapmadan önce, kitabında dipnot olarak bulunan bir değerlendirmeyi de yeri gelmişken belirtelim: 'E.C’nin 17 sözünden 8-9’unu, bir önceki neslin Tanzimat Edebiyat'ının 17 sözünden 1 tanesini anlaşılmaz bulduk.'

Fransız Sembolist ve Romantiklerinden etkilenen E.C'ciler'in eleştirilen bir diğer ortak özelliği de; Farsça ve Fransızca'dan çok sayıda kelimeleri eserlerinde kullanmaları, betimlemelerini nesnel olarak yapmalarıdır diyebiliriz. Bu yolu izleyişleri doğal olarak eserlerini halktan soyutlamış ve süslü kelimelerle yalnızca aydın kesime hitap eden bir sanat anlayışı gelişmiştir.

Servet-i Fünun, Garip ve İkinci Yeni akımları da, her yeni akımın bir öncekini reddiyesine dayanan o gizli kuralı kabul etmiştir. Toplumsal olaylara uzak kalarak, birbirinden beslenerek gelişen bu edebiyat akımlarının ortak özelliklerini Asım Bezirci şöyle değerlendiriyor: ‘Her üç hareketin temsilcileri de çokluk devrimci, ilerici sayılmış ve öyle tanıtılmıştır. Bu yersiz -belki de amaçlı- davranış okurları olduğu kadar yazarları da yanıltmıştır: Devrimci eğilim taşımaya umutsuz sanatçılar, salt yenilikçi oluşlarında ötürü tutulmuşlardır. Daha da kötüsü, yenilikçi olmak devrimci olmanın biricik ölçütü sayıldığından, kimi gençler devrimciliği, ilericiliği hep biçimsel yenileşmede aramışlar, toplumsal içerik üzerinde ya hiç durmamışlar ya da pek az durmuşlardır.’

Edebiyat-ı Cedideciler’den bahsederken, Garip ve İkinci Yeni ile ilgili bu değerlendirmeyi almamın amacı, 1935’de yazılan ‘Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi’nde bulunan eleştiri ve tespitlerin hâlâ ne denli güncelliğini koruduğunu göstermektir.

-Halka, onun gerçeklerine ve değerlerine ilgi göstermemiştir;

-Devrimci anlayış ve eylemlerin dışında kalmıştır, kaçış edebiyatı yapmıştır;

-Türkiye’deki oluşuma ayak uyduramamıştır, gericidir;

-Kapalı, soyut, biçimci bir yol izlemiştir;

-Baş eğici, hatta uzlaşmacı çizgiden ayrılmamıştır, diyerek maddeliyor Bezirci, İkinci Yeni’ye eleştirisini.Oysa bu eleştirileri alıp Garip veya Servet-i Fünun’a –daha net bir şekilde söylemek gerekirse- Toplumsal Gerçekçilik dışındaki akımlara yönelttiğimizde büyük ölçüde geçerliliğini koruduğunu görüyoruz. Peki bu edebi yozlaşma içinde Toplumsal Gerçekçilik nerede durmaktadır? Memet Fuat’ın Asım Bezirci, Hüseyin Cöntürk ve Feti Naci’yi yıllıklara almamasına, Yaşar Nabi’nin Sabahattin Ali, Nazım Hikmet, Enver Gökçe’ye dergisinde yer vermemesine tesadüf ve şahsi kırgınlıklar diyemeyeceğimiz gibi, bu bilinçli soyutlamalara rağmen, Toplumsal Gerçekçilik hayatımızın tam ortasında asırlık bir çınar gibi dimdik durmakta, değerini gün geçtikçe arttırmaktadır.

Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi

‘…Ozan, keskin sınıf mücadelemizde kalemini işçi sınıfının davasına işleten, hiçbir çalışmayı, devrimin, ulusal ekonominin hiçbir temasını küçümsemeyen ve hangi konuda olursa olsun propaganda dizeleri yazan kimsedir.’2

‘Hapishane tuhaf yer’ diyerek başlıyor kitabına Hikmet Kıvılcımlı ve bu kitabı yazış sebebini şu naif sebeple açıklıyor: ‘İşte, bu ruh haleti ile, mecburi ve zoraki ‘aylaklık’ içinde iken, karşıma çıka çıka Edebiyat-ı Cedide adlı bir şiir mecmuası çıkageldi ve ben de, onu, bunca ‘zaruretler’ ortasında iş edindi isem, ayıplanır mıyım, bilmem.’

Şiire bakışından başlayarak Kıvılcımlı’nın ironik diline bırakalım sözü:

1-Şiir, hiç işkilsiz, içtimai bir mahsüldür;

2-Fakat, aynı zamanda ferdi bir mahsüldür de…

“Bunda şaşacak bir yan yok. Cemiyet dışında bir kişi nasıl yok ise, kişiler dışında bir cemiyet de, tıpkı öylece, olamaz.(veya kimsenin inanmadığı, inanır gibi görünenlerin bile sahteliğini pek iyi bildikleri bir ‘fert yok cemiyet var’ demagojisidir.) Şiir dahi, bütün insan ürünleri gibi, hem sosyal, hem de ferdi bir üründür. Başka deyimiyle: şiirin baştan başa maddesini, malzemesini, harcını ve zaruretlerini bellileştiren ve veren sosyal duyguları, sınıf duyguları, düşünceleri ve dilekleridir; ama bu madde ve malzemelerden, bu ‘harç’lardan bir şiir yapısı kuran duvarcı şairdir. Bununla birlikte, bu duvarcı kurduğu yapıyı keyfince değil, yine bağlandığı ve benimsediği sosyal gruptan, içtimai kategoriden, yani sınıfından aldığı, duyduğu ihtiyaçlara göre yükseltir. Lâkin, yükseltirken bir cansız, münsak bir ölü, otomat bir homongolos veya bir robot gibi değil, hamarat bir iş gücü, yaratıcı ve yapıcı her insan gibi hareket eder...”

‘…E.C’ciler bile ‘şiir için şiir’ yazdıklarını bar bar bağırır ve sızım sızım sızlanırlarken, başkaları için şiir yazdıklarını manzumelerinin baş tarafına geçirmek gafletinden sık sık sakınamıyorlar: Dikkat edin, hemen bütün cedid edebiyatçılarının şiirleri –biricik okuyanı bari bulunsun diye mi nedir?- hep birer adama armağanlanmıştır.’ Tezine bir dipnot ile açıklık getiriyor Kıvılcımlı: ‘…190 parça yazıdan 60 kadarı hep birer kişiye ithaf edilmiştir.Üşenmeyip sayanlar için besbelli ki, cedideciler birbirleri için olsun yazmışlar.Yazılanların üçte biri ahbaplar arasında okunmuş.’

‘…ama, niçin her çağın şairi E.C’ciler kadar uykusuz geceler, vesveseler, kuruntular, kıskançlıklar, intihar yapmacıkları, kuru hülyalar, boş rüyalar, buhranlar, ölüm dilekleri ve korkuları geçirmemiştir? Bir örneği daha analım. Bugün bir başka insan ‘küme’sinin ümitlerine imrenen bir başka şair: ‘Turrum!turrum!turrum! / makinalaşmak istiyorum’ diye haykırabiliyor…Motor gürültüsü çıkararak makineleşmeye kalkışmak her babayiğidin harcı, her faninin duyacağı duygulardan değil.Fakat, o ruhi halet, kendi çağında, makineler arasında makineleşmiş ve otomatlaşmış insanlar topluluğunun ‘tıpa tıp’ tasviri değil midir?’

Kıvılcımlı, bir burjuva akımı olarak değerlendirdiği E.C’yi ve temsilcilerini yererken şu soruyu yöneltiyor okuyucuya: ‘Cedideci niçin Fransız Edebiyatı’na borçlu çıkmayı, Türk Eserini alacaklı yapmaktan daha şerefli sayıyordu? Cevabı yine kendisi verir: ‘…16. asırda Fransa kapitülasyonları kuruyor.17.asrın son yarısına varmadan 300 Frenk gemisi Osmanlı İmparatorluğu ile alışverişe giriyor.’

Bu tespitin yanlışlığını ispat etmek mümkün olmadığı gibi, E.C’cilerin kendisine kapalı sanat anlayışlarını sadece 2.Abdülhamid’e bağlamak da bizi bir sonuca götürmeyecektir. O dönemde bile edebiyatın içinde etkili olan siyaset, daha sonra gelecek olan akımlar üzerinde de etkili olacak ve çoğunlukla ‘sahibinin sesi’ bir üslupla, gerçekçilikten uzak, biçimci şiir anlayışına kapı aralayacaktır. Buna karşı koyan, ‘Putları Yıkmaya’ niyetlenen yurtsever aydınlar da ‘tehlikeli bir unsur’ olarak sindirilmeye çalışılacaktır.

Üslubu serttir Hikmet Kıvılcımlı’nın.’C.E’cılık ‘salon’larla ‘yalı’larda doğmuş bir zina çocuğudur’ derken, temsilcilerinin gerek ailevi yaşantıları, gerek kendi yaşam standartlarını okuyucuya sunarak burjuvaziyle ilgilerini açıklar. Zaten özünde burjuvazi ve burjuva özentisi olan hangi sanat akımı eleştirilmeyi hak etmez ki? Önemli olan, eleştirileri doğru bir düzlemde sunmak değil midir? Hikmet Kıvılcımlı da yaptığı her eleştirinin, her ithamın altını sağlamca doldurmaktadır. ‘…C.E’cılığın her satırında ve her sözünde, her alandaki kavrayışlarında üstün duran üç özlük görülür’ diyerek maddeler: ‘Panseksüalizm, Melankolizm, Eksantrisizm’ Bu üç özlük sırayla açıklanır kitapta…

‘…E.C’ye bütün ölüm teri döktüren de, Osmanlı yıkılışının altından kendi sınıfi doğumunu kurtaracağına bir türlü inanamayışı ve bu yıkılış altında kalarak şu acundan göçüp gideceğini sanışı değil miydi?...Şu halde Osmanlılıkla birlikte bir rejim yıkılıyordu. E.C sınıfları içindeki burjuva unsuru, bu yıkılışta kendi gücüne güvenmeyecek kertede Avrupa düşkünü olduğu için eksantrik bir melankolizm edebiyatına uğradı.’

73 yıl önceden böylesine yol gösterici bir eserle bize seslenen Hikmet Kıvılcımlı, ürettikleriyle güncelliği kaybetmeyecek, yeni nesillere tanıştırılacak bir siyaset ve fikir adamıdır. Günümüz yoz edebiyatının ve edebiyatçısının alması gereken dersler vermektedir bu eserinde ve yine ders olması gereken bir ‘sonsöz’ ile –E.C’yi tarif ederek- bitirmektedir kitabını: ‘Karanlık, skolastik derebeylik Türkiyesi’nden burjuva sosyal düzenine, kapitalist rejime atlamak isteyip de bir türlü atlayamayan, kendi pısırıklığı karşısında yamanlar yamanı bir bedbinlik, ecnebi kudreti önünde yamyassı ve aygın baygın bir hayranlık ile saçını başını yolarak hüngür hüngür ağlayan Osmanlı burjuvazisinin üstün ruh haleti, üstün psikolojisidir.’

Halkından bu kadar uzak, gittikçe yobazlaşan, günümüz kelime dansözlerinin bu yazdıkları kimin ruh haleti ve psikolojisidir?

1- Asım Bezirci–Bilimden Yana Sosyalizme Doğru / Cem yy.,1976

2- Mayakovski – Saf Şiir Yoktur / Broy yy.

Sanat Cephesi / 24, Mart-2008

Mustafa Köz Şiiri Üzerinden: "Gelenek" Sahipsiz Mi?

2010-03-19T04:05:00.010+02:00

Şiirde Geleneğin Sahiplenilmesi

‘Yalnız kendi edebiyatımın değil, tanıdığım bütün edebiyatların geleneklerinden faydalanmak istiyorum. Tabii gerekirse. Bazen de kendi edebiyatımın geleneğinden bile faydalanmak istemiyorum. Her eserde mutlaka bir geleneğin geliştirilmesi gerektiğine de kani değilim. Her sanatkâr ömrünün sonuna kadar arayacaktır… Gerçeği toplumcu gözle incelemekten gayrı hiçbir değişmez, mutlak sanat kaidesi tanımayacaktır. Denenmiş birçok sanat kaidelerinin tecrübelerinden elbette ki yararlanacaktır. Elbette ki, kendi halk sanatının, dünya halkları sanatlarının, kendi ve dünya halkları klasiklerinin geleneklerinden faydalanacaktır. Ama sadece faydalanacaktır. Onları bir sıçrama tahtası olarak kullanacaktır, ayaklarına pranga yapmayacaktır.1

Tanzimat’tan günümüze kadar geçen zamanda, her edebiyat akımı bir şekilde eleştirilmiştir. Nazım Hikmet’in ‘Düşman Estetik’ olarak adlandırdığı ve ‘Putları Yıkıyoruz’ ile açığa vurduğu şiddetli ve haklı eleştiriler hâlâ güncelliğini korurken, Servet-i Fünun, Garip, İkinci Yeni üzerine yüzlerce kez yapılan tartışma ve eleştirilerin kaynakları elimizin altındayken, bu yaşanmışlıkların ışığında 1980 kuşağı için yapılan eleştirilere de bir ek yapmak gerekecektir.

Bugüne kadar kendileri için yapılan eleştirilere kulak asmamış, örgütlü ve devingen bir mücadele yerine bireyselliği seçen, şiiri ‘şiir’ yapmaktan uzak dil oyunlarına yaslanan, imgelere boğulup edebi olması gereken toplumcu bir üst ‘şiir’ dili yerine akademik söylemlerin ağır bastığı, apolitik, rasyonellikten uzak, tüm ahlâki değerleri reddeden bir imge denizine bağlanan bu kuşağın birçok temsilcisi, yine kendi yollarından devam edeceklerdir muhtemelen. Bu seçim kendi inisiyatiflerinde olduğundan, eleştirimizin çıkış noktası da burada yön bulur.

Peki, özellikle ‘80 kuşağının şairleri ‘gelenek’ten neler alabilmiştir ve ‘gelecek’ kuşaklara ne taşıyacaktır? Bu konuda önce Attila İlhan’a, sonra Mayakovski’ye söz verelim: ‘Epeycedir Türk şairlerinin önemli bir kısmı, alafrangalık olsun diye, soyut bir şiir geliştiriyorlar. Halk buna alışmamış, alışacağı da yok. Hele bu soyut şiir, anlam ve çağrışım yükü sıfıra yakın uydurma kelimelerle yazıldı mı, okura takılabilecek kancası olmuyor.2

‘Değişik edebiyat tartışmalarında, çeşitli sözcük atölyelerinin genç şairleriyle yaptığım konuşmalarda, eleştirmenlere verdiğim yanıtlarda eski şiir kurallarını yerden yere vurmasam da çoğu zaman kötülemek zorunda kaldım. Kendi başına hiçbir suçu olmayan eski şiire nedensiz el atmadık elbette. Onun tutkulu koruyucuları, anıtların arkasına saklanarak yeni sanattan kaçmaya çalıştıklarında çekti eski şiir öfkemizi üstüne.

Tam tersine -anıtları yerlerinden oynatarak, sarsarak altüst ederek- Yüce’nin nasıl bir şey olduğunu, hiç bilmeyen, hiç tanınmayan bir açıdan gösterdik okurlarımıza...’3

Gelenek, yeni şiirin kaynağını oluşturmalıdır. Şair, devrimci bir ruh taşımasa da, dalgaya aldığı ‘Toplumcu Gerçekçi’ geleneğini görmezden gelmemeli, geleneği kaybetmeden kendi geleneğini oluşturmaya yönelmelidir. Bu da, içindeki yeniyi alıp, yeni bir söyleyişle okuyucuya sunmakla mümkündür. Nazım Hikmet’in dediği gibi: ‘bir sıçrama tahtası olarak kullanmalı, kendisine pranga yapmamalıdır’. Aksi halde, şair benliğinden uzak, ‘eski’nin kötü bir kopyası olarak çıkacaktır eser karşımıza. ‘Eski’ olarak imlediğimiz de ‘gelenek’in ta kendisidir.

Bütün bunlara uzak kalan şairler, tüm dünyanın içinde bulunduğu kaotik sürece karşı ne yapmalıdırlar? Thomas Tranströmer ufak bir ipucu veriyor bu konuda: ‘Şiir kişileri uyutmak için değil, uyandırmak için yazılır.’

Ağırlıklı olarak ’80 Kuşağı’nın içine düştüğü kimlik bunalımı ve derin buhranlar içinde yazılan dizelerin çözümlendiği ‘Şiir, Yahudilik Vesaire’4 isimli kitap bu konuya ilgi duyanlar için yararlı olacaktır. Kitabın yazarı Roni Margulies; ‘Kendini müthiş zeki zanneden yaramaz çocuklar kuşağı’ olarak adlandırdığı ’80 kuşağını şöyle tanımlamış: ‘Şairler arasında, bilinçli veya bilinçsiz şöyle bir anlayış yaygın bugün: Türkiye’de zaten şiir okunmaz. Biz yazar, biz okuruz. Yazdıklarımızı kalabalık bir okuyucu kitlesi okumayacağına göre, anlaşılmak önemli değildir.’

Estetik anlamda fuarlarda tartışılan ’80 sonrası şiirin muhalif olma özelliğini yitirmesinde ve tecimsel bir metaya dönüşmesinde suçu kolaylıkla sisteme yükleyebiliriz. Peki, önümüzde Artı Değer Teorileri’nde‘…söz gelişi, kapitalist üretim, bir takım manevi üretim dallarına, örneğin, sanata ve şiire düşmancadır’ diyen Marx5; ‘Şair, kâr elde etme ya da değişim değeri için üretim düzenine, sanatın anlam ve önemini sakatlayıcı şeyler olarak başkaldırır. Ama burjuva düşüncesi kategorileri içinde başkaldırdıkça –yani temel burjuva yanılsamasını atamadıkça- başkaldırısı, meta üretimi düzeninin gerekli kıldığı bir biçim alır.’ diyen Caudwell6; ‘…Burjuva şiiri toplumsal değişim için gerekli olan köklerle ilgisini yitirmiştir. Özü kısırlaşmış, etki alanı daralmıştır. Bir halkın, hatta bir sınıfın sesi olmaktan çıkmış, dar bir arkadaş çevresinin uğraşı olmuştur şiir. Burjuva ozanı sanatına yeni bir yön vermeyi başaramazsa çok geçmeden şiirlerini okuyabileceği kendinden başka kimse kalmayacaktır çevresinde.’ diyen George Thomson7 varken, bunları okumayan, okusa da anlamayan, anlasa da işine gelmeyen sözde bir aydın! güruhunun hiç mi suçu yoktur?

Geleneğin Geleceğe Devri ve Şiirde Enternasyonallik

‘Bir yazıcı için en büyük imtihan her lisanda aşağı yukarı aynı kuvveti muhafaza edecek kadar mahalli ve beynelmilel olmasıdır. Dahi-i azamın(Abdülhak Hamid’den bahsediyor) en kuvvetli yazsını başka bir dile çevirin nasıl sırıtır. Başka bir dile değil, hatta bugün konuştuğumuz Türkçeye tercüme edin, bakın dâhinin dehası nasıl sabun köpüğü gibi dağılıveriyor…’8

Mustafa Köz’ün ‘Ateş Bağı’9 isimli kitabı, yukarıda saydığımız olumsuzlukların ve ’80 kuşağının tam karşısında yer aldığı için defalarca okunmalı ve incelenmelidir. Mustafa Köz, bu kitabında, her büyük yazarın yapması gerektiği gibi, önce kendi toprağına basıp sıçramış, geleneğini kavradıktan sonra yönünü ve şiirlerini dünya halklarına çevirmiştir. Sıradan ve yapmacık bir çeviriş değildir bu. Her dizesinde yaşanmışlığı ve derinden bir kavrayışı barındırır. Kitaptaki tüm şiirleri birçok farklı öyküye açılır. Öyle ki, şiirlerin sonunda aşina olduğumuz dipnotlar yerine, kitabın sonunda ayrı bir ‘Sözlükçe’ yer alır. Bu sözlükçe sayesinde, kitabı tek seferde okuyup bırakamazsınız.

‘Denge’ de bahsi geçen ‘Radovişli genç partizan’ın kim olduğu ‘Sözlükçe’de çıkar karşımıza. Turgenyev, Halikarnas Balıkçısı, Refik Halid Karay, Harold Pinter, Ömer Hayyam’dan alıntılarla kurgulanmıştır bazı şiirler. Örneğin; ‘Temmuz’a Yeni Gazel’ şiirinde Adorno’nun ‘Auschwitz’den sonra şiir yazılmaz’ sözüne tepkilidir ozan ve şöyle der hemen arkasından: ‘Hiroşima, Vietnam, Halepçe, Çeçenya, Cenin, ya Sivas!’

Sadece yaşadığı topraklara duyarlı olmak değildir önemli olan. Bahsettiğimiz enternasyonalizm de bunu gerektirir. 1990’ların başında’…O fotoğrafları gördüğümde, dünya tarihinin en yoğun 75 yılı apaçık gözlerimin önünden akıp geçti. Ne var ki, onları tanıştığım insanların karşısına koyduğumda, şimdi sokakta duyduğum seslerle karşılaştırdığımda, bu fotoğraflar göründükleri kadar eski olmaktan çıktılar.’10 diyen Robert D. Kaplan’a nazire yaparcasına, Mustafa Köz de, ‘Drim Nehri’nde Balkanlar’daki savaşa yöneltir okuyucunun dikkatini: ‘Sırp, Makedon, Pomak / toz, toprak, kargı / ah, savaş olacak burda da / savaş olacak burda da!

İş olsun diye yazmamıştır bunları ozan.1999’daki Sırp-Makedon savaşı sırasında gittiği Kırklareli’ndeki Göçmen Kampı’nı anlattığı ‘Aysarmaşığı’nda da belli eder bunu: ‘dönmek isterdim yurduma / bir mektup gibi yaşar insan / kendi yazar, kendi okur ölümü.’

Savaş ve zulümlerdir Köz’ün anlattığı, yaşanan ve yaşanmış savaşlar: ‘kuru üzüm ve dut pestili dolduruyordu / çocuk kefenlerine yağmur. (Buyruk)

‘…evler dağılır, karteller, üniversiteler, pazar yerleri

her yerde alışıldık bir korsan baskını

her şenlik, bir yas günü doğuda ve batıda

fenerler, hamayıllar, kınaçiçekleri,

vurulmuş üç jandarma, üç kaçak

boynuzlarında göller büyüten bir geyik

durur eski bir çarşı izni gibi tedirgin

mektuplara pul diye yapıştırılan kardeş ölüleriyle’

‘Ne Anladık’ şiirinin bir kısmı yukarıda alıntıladığım. Şöyle bitiriyor ozan şiirini: ‘ne anladık zulümden başka dünyadan’ Karamsarlık, yılgı ve körü körüne bir kabulleniş yok Mustafa Köz’ün şiirlerinde. Aksine, çok ince detaylarla ‘umut’ işlenmiş ‘Alışkanlık’ adı altında : ‘Ovada yapayalnız bir ahlat ağacının / çevresinde dönen başsız bir atın isteği / ve umarsızlığıyla bekliyor sahibinin gelip / yalağa su koymasını ya da doldurmasını / küspe teknesini taze küspeyle.

Ozan geniş bir yelpaze sunuyor okuyucusuna.’Bir Temizlik İşçisinin Günaydınlığı’ da var bu yelpazenin içinde, ‘Eski Su Sesi’nin gazeteler yoluyla gelen dizeleri de ‘Bir tutsağın kopan kolu, bir köpeğin ağzında bulundu’

Kitaba ismini veren ‘Ateş Bağı’nı Belinski’nin 5 maddeden oluşan estetik anlayışına göre11 inceleyelim:

1- Şiir, temaşa kılığına girmiş gerçektir. Şair imgelerle düşünür, gerçeği ispatlamaz ama gösterir; ‘Böğürtlen tarlasını biçiyor nisan kılıcı / çınlarken katı ulumalarla bozkır toprağı / yeni bir giysi yapmak için genç ölülerden.’

2- Şair ülküsel yaratışlarını gerçeğin içinden geçirir. Başka bir deyimle, tek başına gördüğü şeyi herkesçe görülebilecek bir hale sokar. Gerçeği güzelleştirmez; insanları olmaları gerektiği gibi değil, oldukları gibi anlatır; ‘Bir tepedirler / çiğner dağ rüzgarları şafakla / dikmiştir sancaklarını iki ordu / o sancaklar ki sıtmalı iki oğlan çocuğu / gibi çırpınır ötelerinde…’

3- Yeni şiir gerçeğin şiiridir, hayatın şiiridir. Şiir, imge haline gelmiş düşüncedir. İmgeyle belirtilen fikir somut olmayıp da aldatıcı ve eksik olduğu zaman imge bundan zarar görür ve sanatsallığını yitirir; ‘Bırakın geçsin önünüzden / bu ağırbaşlı nehirler / bulandırmayın onları yaban sözlerinizle / bırakın dinlensinler / yol uzun, gün yakıcı…’

4- Sanat eserinin en önemli şartlarından biri fikrin biçimle ve biçimin fikirle olan ahenkli uyarlığıdır;

5- Sanat eserindeki parçaların hepsi birbiriyle uyumlu bir bütün meydana getirmelidirler. Biçim birliği, düşünce birliği ve bu iki birliğin birliği olmazsa sanat da olmaz.

Şiirin tümüne yayılan etki ve bütünlük, Belinski’nin üçüncü maddesinde bahsettiği sanatsallığı oluştururken, bir anlamda son iki maddenin de tamamlayıcısı oluyor.’İyimserliği, bir karamsar için rütbe’ yapan ozan, geleneğinden geleni özümseyerek ve naif bir biçimde okuyucusuna sunmuş, bir aydın olarak görevini yapmıştır. Onu çağdaşlarından ayıran en önemli faktör de budur. Kolay yolu seçerek, kendi buhranlarını anlatan ve kelime oyunlarıyla orgazm olarak, yeni nesillere okuyacak bir şey bırakmayan, kendi kısır döngülerinde birbirlerine övgüler düzen şaircikler arasında Mustafa Köz, yozlaşan edebiyata karşı Toplumsal Gerçekçilik’e hayat öpücüğü değerinde bir eser vererek, elmas gibi parlamaktadır.

Gelecek nesillere savaş ve zulümlerden bahsetmek, yoksulluğu, işsizliği anlatmak, yani, içinde yaşadığımız gerçekleri yansıtmak hem çağımızın ayıbı, hem de ‘aydın’ ozanların halkına ve dünya halklarına karşı görev ve onurlarıdır. Geride kalan burjuva edebiyatçıları silinmeye mahkûm olurken, bizim dilimizde Brecht’den yankılar büyüyecektir: ‘Bir gün gelecek, zaman bizim olacak, bizim.’

1- Nazım Hikmet -Yazılar 1- / Adam yy.

2- Attila İlhan - Hangi Edebiyat? / Bilgi yy.

3- Mayakovski - Şiir Nasıl Yazılır? / Yaşantı Sanat Kitapları

4- Kanat yy.

5- Marx-Engels-Lenin / Ekim yy. (Çev. Aziz Çalışlar)

6- Yanılsama ve Gerçeklik / Payel yy.

7- George Thomson – Marksizm ve Şiir / Uğrak yy.

8- Nazım Hikmet (a.g.e)

9- Papirüs yy. - 2003

10- Robert D. Kaplan–Balkanlar’da Kaynayan Kazan/Yayınevi yy.

11- Jean Freville, G.V.Plehanov - Sosyalist Gözle Sanat ve Toplum / May yy. (Çev. Asım Bezirci)

Sanat Cephesi / 24, Mart-2008

Bir "Garip" Devrim Hikâyesi

2010-03-19T03:27:00.007+02:00

Ekim Devrimi’nin 90. yılında, Melih Cevdet Anday’ın Sovyet Rusya, Azerbaycan, Özbekistan, Bulgaristan ve Macaristan ziyaretlerindeki gözlem ve izlenimlerini anlattığı kitabından* bahsetmek, devrimi anlamaya çalışan halkımız için belki yol gösterici olmayacaktır ama Anday’ın kaleminden bazı gerçekleri anlamanın önemini de azaltmayacaktır. Anday, kitabında siyasi çözümlemelere girmeyi tercih etmemiş. Zaten kitabın genelinde de tüm bu izlenimleri not almak için kağıt ve kalem kullanmadığını, ülkeye dönüşünde de yakın çevresinden bu konuda eleştiriler aldığını itiraf etmiş.

Bir eleştiri de ben yapayım yeri gelmişken:

“…Bakın, siyaset adamları öyle değildir, onlar ilk kez karşılaşırlar, iki saat konuşurlar ve bir anlaşmaya varırlar; çünkü aramıyorlardır onlar, durduruyorlardır geçici bir süre için, biblolaştırıyorlardır her şeyi. Sanatçının ilk tanımı da bence, biblodan iğrenmesidir.” Kitabın önsözünde bulunan bu tespite, Lenin’in siyasi adamlığı açısından katılmak tabii ki mümkün değildir. Devrimin baş mimarı, Anday’ın bahsettiği siyaset adamlarından biri olsaydı, sanırım bugün devrimden ve çözülüşten sonra Rusya’nın nasıl bir yıkıma sürüklendiğinden konuşuyor olamazdık.

— Değerli bilgin dostum Babayef’e sormuştum Moskova’da: ‘Burada ne yasaktır?’

— Savaş propagandası yapmaktan başka hiçbir şey yasak değildir, demişti.

Lenin’in Enternasyonal içindeki tutumu, izlediği politika ve cesaretini daha iyi anlamak adına Özgür Şen dostumuzun Gelenek’in 97. sayısında yazdıkları**, bu konuda şüphesi olanlar için kuşkusuz zihin açıcı olacaktır.

Balkan Yazarları Konferansı, Macar Kültür Münasebetleri Enstitüsü ve Sovyet Yazarlar Birliği’ne katılımcı olarak giden Anday’ın kitabında aktardığı bilgiler; o dönemi objektif bir gözden okumamız açısından önemlidir. Önsöz’ünü şöyle bitirir yazar: “…Kapitalist yoldan gelişme öyküsü kapanmıştır ülkemizde. Geç kaldığımız sosyalist dünya konusunda çağımızı hizalamaz, sosyalist ülkelerin gelişme ve ilerleme nitelik ve çabalarına yabancı kalırsak, bu bizim için üçüncü bir gecikme olur ve aykırılıklar doğurur. Benim kanım, Türk toplumu, yeni dünyaya katkıda bulunacak güçleri ve olanakları taşımaktadır.”

Kitaptan yapacağım diğer alıntılar da bu eksende, sosyalist ülkelerdeki genel yaşam üzerine olacak, yazarın katıldığı konferanslara ve bu konferanslardaki edebi tartışma ve söylevlere değinmeyeceğim. Yine de Angeluşef’in yeni resim hakkında söylediklerini bir kenara not etmemiz gerekecektir. “Biz soyut ya da non-figüratif denen resme karşı değiliz, ama bu türlü resimden halk anlamıyor. Ne için yapıyorlar, kendileri için mi? Biz batının büyük resmini taklit etmemeliyiz, onlar bize ancak teknikte önderlik edebilirler. Biz kendi renklerimizi, kendi biçimlerimizi ortaya çıkarmalı, kendi konularımızı bulmalı ve halkımızın beğenisine seslenmeliyiz.”

“Sovyetler Birliği’nde tarım bugün tamamiyle kolektifleştirilmiştir.” der yazar gözlemlerinde ve devam eder. “…Daha 1937 yılında kolektif işletmeler, tarım işletmelerinin %94,2’sini meydana getiriyor ve işlenen toprakların %99’unu kaplıyordu. Köylü, artık bir emekçi olmuştur... Kolhozlar, büyük kolektif çiftliklerdir. Kolhozların, Sovyetler Birliği’nin genel planına uygun olarak, ne üretecekleri, bu üretimin yıllık miktarı önceden belirlenmiştir. Yıl sonunda, önceden ilan edilen fiyatlar üzerinden ürünler devlete satılıp vergiler ödendikten sonra, kolhozun seçimle gelen yöneticileri elde edilen karı işletmenin fonu, sosyal masraflar (okullar, dispanserler, sosyal sigortalar, emeklilik aylıkları vb.) ve bireysel ücretler arasında bölüştürürler. Ücretler, işin kalitesine göre değişir. Bu gelir, kolhozcunun tek geliri değildir. Ayrıca, sahibi olduğu bir bahçe, kümes hayvanları, bir inek vb. de vardır; kolhozcu, ailesinin ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra, bahçesinin fazla ürünlerini, meyvelerini, kümes hayvanlarını, dilerse devlete satar, dilerse doğrudan doğruya tüketicilere.” Doğrudur söyledikleri. Çünkü Sovhozlar, devlet mülkiyetinde, kolhozlar ise; devletin değil, kooperatiflerin mülkiyetindedir.

Melih Cevdet Anday, beş sosyalist ülkeyi tüm detaylarıyla anlatmasa da, beş farklı bölümde, gezdiği yerleri, konuştuğu insanları, tespitlerini aktarmaya çalışmış. Sosyalist toplumların, devrimin hemen sonrasında kat ettiği ilerici gelişmeleri kendi gözüyle yazmış.’Garip’ akımının bir üyesi olarak Anday’ın anlattıkları, sosyalizme önyargılı yaklaşan insanlar için önemli bir kaynak oluşturabilir. Örneğin; Sovhoz ve Kolhoz’ları ziyareti sırasında gördüklerini yalın bir dille anlatır Anday. Buralarda çalışan Rus işçilerinin yaşam standartları hakkında, sosyal faaliyetleri hakkında bilgiler sunar. Sadece bu açıdan bile önemlidir yazdıkları. Bunun yanında, buraya alıntı yapmadığım sosyal yaşam, sanat ve edebiyattaki devrimci değişimlere de değinir. O dönemin, ağırlıklı olarak devrimci Sovyet aydınlarıyla olan temas ve görüşmelerini aktarır. 90. yılında, yolumuzu aydınlatan Ekim Devrimi’nin ışığında, yarınlara umutla bakabilmek için, çalışmamız, pes etmememiz gerektiğini yüzümüze çarpar tüm bu gerçekler. Yazarın Özbekistan için yazdıkları da bunun bir ispatıdır aslında…

“Bugün aşağı yukarı yedi milyonluk bir ülke olan Özbekistan, devrimden önce yoksulluk, açlık içinde yaşayan, endüstrisi, okulları, tiyatroları olmayan, elektriksiz, susuz bir yerdi; ilkel usullerle yetiştirdiği pamuğu, Çarlık yönetimi yok pahasına alıyordu elinden. Taşkent’te birkaç medrese vardı sadece, halk softaların baskısı altındaydı… Okur-yazar takımı, nüfusun yüzde üçünü geçmezdi… Kalkınma 1917’den sonra başlıyor… Devrim hükümeti, önce bir Orta Asya Cumhuriyet’i kuruyor; bu Cumhuriyet’e Tacik, Türkmen, Kırgız, Kazak ve Özbek halkları alınıyor. Derebeyleri elindeki topraklar köylülere dağıtılıyor ve okullar, hastaneler, tiyatrolar, kitaplıklar yapılmaya başlanıyor. Susuz topraklar, yeni açılan kanallarla sulanıyor. Endüstri kuruluyor.1924’de, ötekiler gibi bağımsız bir Cumhuriyet olan Özbekistan endüstride öylesine hızlı ilerliyor ki, bugün bir takım endüstri dalarlında bütün Sovyetler Birliği’nde birinci duruma geliyor.”

Yazıyı bitirmeden önce, Melih Cevdet’in Lenin için düşüncelerini de aktaralım: “Lenin, gösterişten, lüksten kaçan bir adammış, giderek utangaçmış bile. Yalnız, diyorlar, işçilerin karşısında konuşurken açılırdı… Lenin, bu köşke işçileri davet eder, günlerce alıkoyar, onlarla, bahçede dolaşır, konuşurmuş… Tarihin akışını değiştirmiş büyük bir adamın, son aylarını geçirdiği, çalıştığı, düşündüğü, dolaştığı, son soluğunu verdiği bu ev, bu bahçe, bu odalar gezilirken, geçmişle geleceği birbirine bağladığı birdenbire ve olağanüstü bir hızla düşünülüveren ve yaşanılan anı bu bağ içindeki yerine oturtan derin bir zaman duygusu içinde, insan gücünün yüceliğine karşı beslenen saygı, büyüleyici bir nitelikle bilincini dolduruyor kişinin.” Anday’ın Lenin için kişisel düşünceleri çok net anlaşılamıyor karışık cümle yapısından dolayı.Yazı içindeki diğer alıntılar gibi, bunda da kitaptaki ifadelere, yazıldığı şekilde sadık kalmak zorundayız. Objektif olmaya çalışmış Melih Cevdet’in bilinci dolmuş mudur bilemeyiz ama Lenin’in siyaset adamlığının, önsözünde yazdıklarıyla sınırlı kalmadığı da aşikârdır.

*Gerçek Yayınevi – 1965

** Özgür Şen – Ekim Devrimi ve Enternasyonalizm

Sanat Cephesi / 21, Aralık-2007

Poe ve Amerikan Korku Kültürü

2010-03-19T02:09:00.007+02:00

İnsanlık tarihiyle eşdeğer olan duygudur korku. İlk akla getirdiği ölüm, karanlık, hastalık olabileceği gibi, sözlüklerde yer almayan anlamlar da yüklenebilir ona; faşizmi ve savaşı beslemek gibi. Dört büyük dinin kutsal kitaplarında, insanları doğru yola getirmek için baskı aracı olma görevini de yüklenen soyut bir düşmandır aynı zamanda…

Cinler, şeytanlar, sırat köprüsü, cehennem ateşi… Ortaçağ’dan başlayan kilise kışkırtmalarıyla günümüze gelen ve binlerce kişinin ölümüyle sonuçlanmasına rağmen, avlanmakla bitmeyen cadılar… Korkuyu tetikleyen faktörler ölümden sonrasını değil, bilakis, ölümü merkeze alıyor çoğunlukla. Üstelik Doğu ile Batı’yı ayıran keskin çizgilerden biri de burada ortaya çıkıyor. Çünkü Doğu ölümle mistik bir anlaşma yapmış gibi görünürken, dünyaya ve hayata hükmetmeyi ilk amaç sayan Batılı için ölüm korkusu bilinçaltına yerleşmiş bir acizlik anlamına geliyor. Bu bakış farkı iki kültürün sanat ve edebiyatına da yansıyor.

Edgar Allan Poe’ya bakış

Batılı anlamda modern edebiyatın ilk temsilcilerinden biri sayılan Amerikalı Edgar Allan Poe (1809–1849) bu noktada önemli bir örnektir. Yazdığı korku, bilimkurgu ve fantezi türündeki öykü ve şiirleri; Mallarme, Baudelaire, Rimbaud gibi Avrupalı edebiyatçılara da ilham kaynağı olmuştur. Kırk sene süren kısa yaşamında Poe, küçük yaşta öksüz kalmış, alkol ve kumara kapılmış, belki de bu yüzden, içinden atamadığı düzenli yaşam hayali ve güvensizlikle çekilmez hale gelen yaşamını düzeltebilmek için, 14 yaşındaki kardeş çocuğu Virginia ile evlenmiştir.

Poe’nun yazdıklarının birçok Avrupalı yazara ilham kaynağı olmasının sebebi, sadece hayatında yaşadığı şanssızlık ve olumsuzluklar değildir. Kendi içindeki güvensizliği, korkuları ve paranoyaları birer referans olabilir fakat bence en önemli sebeplerden biri de; Poe’nun, yaşadığı Amerikan toplumunun kaygılarını ve korkularını öykülerinde inanılmaz bir detaycılıkla anlatmasıdır. Poe’nun öykü ve şiirlerinde sonları genellikle ölümle sonuçlanan soylu karakterler vardır. Bu karakterler ise, günümüz birçok aydını gibi çalışmaktan kendisini muaf bırakmış, halktan kopuk, saray yavrusu evlerde yaşayan ve iletişim kuramayan insanlardır. Poe, Amerikan demokrasisinin insanları korkuya sürükleyen yanlarını bize sunar. Diğer taraftan, -tarihsel şartlar göz önüne alındığında- Avrupa’dakinden çok daha önce ortaya çıkan Amerika’nın mental ve ruhsal çözülüşü, güvensizliği ve ülkenin sosyal yapısı da, kendisini izleyen Avrupalı yazarlara referans oluşturmaktadır.

Poe, “Morgue Sokağı Cinayetleri” isimli öyküsünde; seri cinayetler işleyen ve kimsenin anlamadığı bir dil konuşan katil aranırken, tüm insanlara yerleşen paranoyanın bireyleri nasıl yalnızlığa ve kuşkuya ittiğine, karanlık sokakların tedirginlik ve kaygı veren tasvirine şahit eder bizi. Öykünün sonunda ise katil bir goril çıkar.

“Amontillado Fıçısı”nda* ise; öykünün kahramanı Montresor ile kurbanı Fortunato arasında şöyle bir diyalog geçer:

Fortunato: ‘Bu mahzen’ dedi, ‘amma büyükmüş’

Montresor: ‘Montresorlar’ diye cevap verdim.’Büyük ve kalabalık bir aileydi.’

F: ‘Armanız neydi? Unuttum.’

M: ‘Mavi bir tarladaki dev bir altın insan ayağı. Ayak, dişlerini topuğuna geçirmiş bir yılanın kafasını eziyor.’

F: ‘Peki ya düsturunuz?’

M: ‘Bana hakaret eden, cezasını çeker.’

Öyküde; Fortunato tarafından hakarete uğrayan Montresor, kurbanını şarap içmek için mahzene davet eder ve orada bir duvara zincirleyerek, ölüme terk eder. Hem de önüne bir duvar örerek. Bu intikamını gerçekleştirirken de şöyle der: “O’na cezasını vermem yetmezdi, yaptığım yanıma kâr kalmalıydı. İntikam alan kişi bunun cezasını çekecekse, bu intikam alınmış sayılmaz.”

Yazarın, “Diri Diri Gömülüş”, “Usher Evi’nin Çöküşü” öyküleri ve “Kuzgun” isimli şiiri başta olmak üzere, yine temelde ölüm temasına dayanan ve toplumsal korkuları sergileyen eserlerini de incelemek gerekir.

Bunu yaparken farkında olmamız gereken en önemli nokta; Poe’nun iki yüzyıl öncesinden öykü ve şiirleştirerek yaptığı öngörülerin tesadüfî ve sıradan önsezilere dayalı tespitler olmadığıdır. 19. yy. itibariyle yaşamsal korku ve kaygılar kapitalizmin ekseninde yeniden ön plana çıkmış ve yine kapitalizme sırtını dayayarak, üretim ilişkileriyle beslenerek, üstüne koyarak günümüze kadar gelmiştir. İlerleyen teknoloji ile beraber de bir üretim ve tüketim bereketi oluşmuş ve değişen roller çerçevesinde insanlar, meta ekonomisine bağlı çarkların bir parçası olmuşlardır. Marx’ın Manifesto’daki “…modern işçi, sanayinin gelişmesiyle birlikte yükseleceği yerde, giderek kendi sınıfının varolma koşullarının daha altına düşüyor” tespitini eksene alırsak; bireylerde iş ve gelecek korkusu oluştuğunu, beraberinde, başarı kazanmaya ve tutunabilmeye endeksli rekabet ortamının gelişerek, insanlar üzerindeki baskıyı arttırdığını; bu baskının güvensizliği, güvensizliğin de yalnızlığı, yabancılaşmayı ve paranoyayı doğurduğunu söyleyebiliriz. Sanırım yazarın şu sözleri de yazdıklarımı destekliyor: “Toplumlar farklı olabilirler, insanların yetiştirilme tarzları ve yaşayışları farklı olabilir fakat korkuları her zaman aynıdır.”

Amerikan Korku Kültürü ve Poe’nun Evrenselliği

“Morgue Sokağı Cinayetleri”nde anlatılan karanlık sokakların, insan beklenen katilin goril çıkmasının ve tıpkı bu goril gibi Amerika’nın güvenliğini tehdit edebilecek King Kong ve benzeri filmlerde işlenen yaratık temalarının, halkın üzerinde yarattığı korku ve tedirginliğin aradan iki yüzyıl geçip de güncelliğini koruması tesadüf olabilir mi?

“Amontillado Fıçısı”nda Poe, Montresor’un ağzından şöyle anlatıyor Fortunato’yu; “Üstünde alacalı bulacalı dar giysiler, başında da çıngıraklı bir külah vardı.” Bu sahneyi, öyküdekine benzer bir intikam duygusuyla Irak’a giren Amerikalılar’ın işkence yaptığı kurbanlarıyla karşılaştıralım. Amerika, kendisine hakaret edeni kendi yöntemleriyle cezalandırmaya girmiştir ve yaptığı da hâlâ yanına kâr kalmaktadır. Burada bize düşen de, bu hikâyenin Amerika açısından mutlu sonla bitmesini engellemektir.

Amerika’nın saldırganlığının arkasında bilinmeyenlerden ve kontrol altına alınamayanlardan korku vardır. Ülkesine giren herkesi bu korku yüzünden fişlemektedir. İnternet üzerinden yapılan yazışmaları kontrol altına alabilmek için 1 yıl süreyle saklanmasını zorunlu kılmıştır. Cep telefonlarıyla yapılan yazışmalar sırf bu korku yüzünden, telefon şirketlerinin verilerinde saklı tutulmaktadır. İnternet üzerinde en çok kullanılan arama motoru Google’ın sözleşmesinde, bilgilerin silinse bile veri tabanında saklanabileceğine dair madde vardır.

Geriye dönüp bakarsak: Kızılderililer’in topraklarına el koyduktan sonra, araziye izinsiz ayak basanı vurma izni çıkarması benzer bir korkunun ürünüdür. Soykırım bitip de, yerliler sindirilince, sıra zencilere gelmişti. İnsan sayılmayan zenci köleler, sahipleri tarafından tehdit olarak algılandı ve doğal olarak ayyuka çıkan ırkçılık Klu Klux Klan gibi kafatasçı grupları doğurdu ama Amerikan toplumu üzerindeki korku bitmedi. Sırada komünizm vardı. Soğuk Savaş döneminde zirveye çıkan komünizm korkusu; ambargolara, Vietnam’ın işgaline ve binlerce insanın ölümüne yol açtı. Sonra Hollywood girdi devreye. Unutulan, unutulmaya çalışılan düşmanlara karşı milliyetçi bir savaş verildi ülke adına. Ortada düşman kalmadığına inandıkları anlarda da, uzaydan gelen yaratıkların dünyayı işgaline başlandı. Tabii ki ilk işgal edilen ülke Amerika’ydı. Bütün bir kıta düşman çemberiyle sarılmıştı sanki… Nihayet 11 Eylül sonrasında, gerçek düşman bulundu. Kitlesel silahlara sahip Irak!

Kapitalizmin her yere yaydığı ölüm korkusu, bu olayla birlikte Amerika’da paranoyaya evrildi.

Poe’nun öykülerindeki soylu sınıfının ölüm korkusu, halkın her tabakasına yayıldı artık. Maalesef henüz bu korkuyu yok edecek bir kahraman da bulunamadı.

*Kaynak: Edgar Allan Poe-Bütün Hikayeleri / İthaki Yayınları

Sanat Cephesi / 14, Nisan-2007

Son Hafriyat

2010-03-18T16:17:00.010+02:00

Kendisine ilk romanı ‘Her Temas İz Bırakır’ ile bu köşede değindiğimiz Emrah Serbes, ikinci romanı ve yine ‘Bir Ankara Polisiyesi’ olan ‘Son Hafriyat’ ile okuyucusunu buldu. İlkine göre daha nitelikli bir kurgu ve sivri bir yazım dili ile karşılaşmak, yazarın, ileride yayınlayabileceği kitaplar için umut verici bir kaynak oluşturabilir.

İlk romanın kahraman kadrosu ve ‘teşkilat’ bu romanda da yerini korurken, yazarın, ‘cinayet esnafı’ polislerin o alışageldiğimiz bayağı ve sığ fikirlerine, diyaloglarına yine oldukça fazla yer ayırdığını not düşeyim. İyi de yapmış. Üstelik katil, polislerden nefret eden ve onlarla derdi olan biri…

Ankara’yı iyi bilen ve muhtemelen çok da seven Serbes, sayfalar arasında neredeyse tüm parkları ve sokakları dolaştırıyor okuyucusuna. Kentsel dönüşüm zırvalığı ve şehrin belediyecilik anlayışını da kaşımaya çalışıyor.

Öncelikle, ilk romanına 1 Mayıs öncesi değindiğimiz yazarın bu romanı için de 1 Mayıs sonrasını tercih etmenin bir tesadüf olmadığını belirtmeliyim. Romanın kurgu ve akışına dair çok fazla bir şey söylemeden, romandaki ile İstanbul sokaklarındaki ‘polislik hali’ne değinmek umarım yazara karşı yapılan bir haksızlık olarak görülmez.

‘Bir İstanbul Polisiyesi’ kısmında: 2 TKP’li yoldaşımızın hastanelik edildiği, ara sokaklarda sulu, gazlı ve panzerli terör estiren üniformalı kişilerin bir roman kahramanından ne eksiği olabilir? Sivil durumdayken, muhtemelen gölgesinden korkan bu kişilerin, üniforma giydikten sonra ‘süper kahraman’a dönüşmesi, aslında bırakın romanları, ancak Amerikan film endüstrisinin veya karikatür serilerinin konusu olabilir. E, her kahramanın bir de can yoldaşı vardır ya, onları da canlı yayında görevli muhabirler olarak adlandıralım…

İşin Ankara kısmında katiller, İstanbul’da ise ara sokaklarda sıkıştırılan göstericiler cezalandırılmıştır… Ankara’daki katil polislere zarar vererek intikamını almış, İstanbul’daki göstericiler de Taksim’e çıkarak 31 senenin acısını çıkarırken, bir tarafta kurgu, diğer tarafta planlı ve örgütlü bir mücadele sahneye konmaya çalışılmıştır.

Karakterlerden Şule’nin koltukta amuda kalkmış; ‘Ben Hegelciyim de, bir Marksistin gelip beni ayaklarımın üstüne oturtmasını bekliyorum’ (s.203) dediği romanın İstanbul’daki sayfalarında; TKP’li Marksistlerin geçen sene olduğu gibi bu sene de, yine kendi bilinçleri ve örgütlülüğüyle ayakları üzerinde durdukları dosta-düşmana gösterilmiştir.

Son Hafriyat’ı; zamanını iyi ve eğlenerek geçirmek isteyen, genç bir yazarla tanışmak isteyen okuyuculara öneriyorum. Polisiye’nin İstanbul sayfasında ise; 1 Mayıs 2010’a daha büyük bir işsizlik oranı, yoksulluk, gericilik ile girecek olan işçi sınıfının her türlü ‘polisiye’ şiddete karşı, dimdik ve örgüt bilinciyle ‘makul bir sayı’ olarak değil, onbinlerce kişiden biri olarak, İstanbul’u emeğin başkenti yapmaları gerekmektedir. Aksi halde bu roman mutlu sonla bitmeyecektir.

12.05.2009 / www.sol.org.tr

Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi

2010-03-18T16:05:00.008+02:00

Bir sosyalist; bu ülkede geçen, 490 sayfalık, tarihsel isim ve ‘ünlü’ler hariç 306 karakterin yer aldığı bir romandan ne bekler? Hemen cevabını vereyim: Gümrah bir nehir gibi akan ve coşkulu Türkçe, bu ülkenin tarihine kazınmış olaylara objektif bir bakış ve detaycılık, her sayfada kendini çoğaltan bir araştırma ve derine inme isteği, belki ‘Raskolnikov’ ya da ‘Murtaza’ gibi yaratılmış bir roman kahramanı…

Peki, Yalçın Küçük tabiriyle bir ‘Eylülist’; romanında ne yazmak, nasıl satmak ister?

Buna da bir cevap verip, işin eleştiri kısmına geçeyim: Üzerinde Osmanlı Paşa’sından tesettürlü bir kadına, kekten siyah beyaz fotoğraflara uzanan, böylece her kesime hitap ettiğini imleyen renkli ve dikkat çeken bir kapak, gizemli bir arka kapak yazısı, uyduruk ve postmodern bir dil…

Merkeze ikinci paragraf alınınca, gerisi kendiliğinden geliyor sanrım. Araya biraz da –yüzeysel- solculuk serpiştirince, ‘Romanda tip mi, kurgu mu?’, ‘Toplumsal mı, kentsoylu mu?’ tartışmalarını bir kenara koymak ziyadesiyle kolaylaşıyor.

Bu uzun ve gereksiz girişten sonra sadede gelip, ‘dev’ gibi bir romanı anlatmaya başlayabilirim. Tabii önce iyi yanlarını…

Ayfer Tunç, kitabının bir kısmını basımından önce e-kitap olarak internette yayınladı. Bunun bir satış stratejisi olma ihtimalini görmezden geliyorum. Bu tutum, o kadar sayfayı bilgisayar ekranından okuyan insanlara kitabın gerisini okuyup okumama konusunda fikir verir. Okuyucu için iyi bir avantaj. Romanın kurgusu için de yazarın hakkını yememek lazım. Gayet tutarlı ve başarılı, üzerinde çok çalışıldığını belli ediyor. Bir de, faşistlerin bastığı sergide parti ismi veriyor.(s.244) Ne güzel, solcu bir yazarla karşı karşıyayız!

Karadeniz’deki bir Ruh Sağlığı Hastanesi’ni başlangıç noktası seçen Ayfer Tunç; hastanede yatan hastaların, hastane personelinin, başhekimin ve hikâyenin geçtiği ilçe sakinlerinin hayatlarını, bu farklı ve birbirinden bağımsız hayatların –moda tabirle- birbirine teğet geçen kısımlarını, zaman zaman 19. yüzyıla uzanan tarihsel figürler eşliğinde sunuyor okuyucuya. Arada da, ‘6–7 Eylül olayları’, ‘Varlık Vergisi’, ‘12 Eylül dönemi’ ne şöyle ucundan bir dokunuyor, ama suya sabuna değmeden. Romanın birinci sayfasından sonuna kadar bir ‘es’ olmaması, yazarın, hikâye içinde bölüm, paragraf boşluğu belirterek bir soluk almaması; sarhoş masasında daldan dala yapılan sohbetler gibi uzayıp gitmesine sebep oluyor. Zaten çok fazla ismin geçtiği romanda bir de farklı hikâyelerin iç içe geçmesi okuyucuyu için bir dezavantaj. Kişiler ve olaylar arasındaki geçişlerde Ayfer Tunç, çok şey anlatabilme derdine düşüp hata yapıyor.

Olaylara ‘teğet’ geçiyor deyip de örneklendirmemek olmaz: ‘Tarihte bir şeyler olmuş, bir şeyler aniden gümbürdemiş, tarih sanki yarılmış, soğuk savaş çağında dünyanın bir yakasında gurur ve iftiharla taşınmış olması muhtemel bu madalya, komşu ülkenin bir şehrinde, bir tabak mıhlama ve bir tava hamsiden daha ucuz hale gelmişti.’(s.109)

Postmodern üsluptan dolayı ‘hafifleyen’ başka bir örnekle devam etmekte fayda var: ‘Batik elbiseler, Bodrum sandaletleri ve çam mobilyanın yanı sıra; Türkiye’nin, yıllarca kendine yetmesi, tutumlu olması gerektiği öğretilmiş insanlarına; -Excuse me, yanlış biliyormuşuz meğer- deme çağıydı.’(s.109)

‘Tarihin kendini ve diğer paşa arkadaşlarını yargılamak bir yana, baş tacı edeceğinden kuşku duyamayan Kenan Evren yanılmamış; resmi tarih ve onun her türlü yan ürününü üretenler darbeci paşayı ve arkadaşlarını yargılamadıkları gibi… Bir tür kimlik bölünmesine uğrayıp Pinochet ile Picasso arasında gidip gelen Kenan Evren’in Picasso’yu bile aştığını ilan ettiği gün…(s.235–236)

‘O yıl işsiz sayısı üç milyonu geçmiş, son üç yılın fiyat artışları yüzde 250’yi bulmuş, kişi başına düşen milli gelir 1149 dolara gerilemişti. Ereğli’de bir maden ocağında grizu patlaması nedeniyle 102 işçi, Gebze’de içtikleri şehir suyundan zehirlenen 40 çocuktan dördü öldü. Diyarbakır’da kendi kendine çöken yedi katlı bir apartmanın enkazından 83 kişinin cesedi çıkarıldı. İstanbul’da kâğıt yokluğu nedeniyle kitap basımı durduruldu.’(s.251)

490 sayfadan elimizde kalan argümanlar bunlar. Belki de ben çok insafsızım. Öyle ya, ‘es’ vermeden, soluksuz bir romanla karşılaşınca, illa, Peter Weiss’ın ‘Direnmenin Estetiği’ çıkacak değil ya karşıma! Bir de tutturdum ‘postmodern dil’ diye… Onu da örneklendireyim de, okuyan dostlarımız ne kadar sekter olduğumu görsün: ‘Sweetheart Emil koltuğunun altında Yalın Tağmaç’ın bir yapıtıyla kapıyı çaldığında, bronz dekoltesini haddinden fazla ortaya çıkaran gülkurusu ipek bir bluz giymiş olan Veda Hanım(… )Sevgilisi olduğuna kendini inandırmaya çalıştığı fuck buddy’sini bekliyordu.’(s.345)

‘Abin şimdi gelir, hadi otur da aystiini iç’(s.451)

‘Ülkü Bey de –Neee?????Sprmissssss!!!!!- gibi, olabildiğince az ssli hrf kullanarak, son harflere aralıksız basarak ve de yığınla ünlem, soru işareti, gülen surat vesaire ekleyerek tam chat diline uygun bir şekilde karşılamıştı.’(s.442)

Yetmez, diyen dostlarımıza yine çokça geçen kelimelerden bazılarını da aktarayım: ‘chat, facebook, google, flört etmek, kütür kütür sevişmek, kitsch, düzüşmek, yerel bir yarışmaya SMS göndermek, youtube…’ Şu 2003 model ’Word’ yazılımı bile iflas etmiş durumda. Altı kırmızı ve yeşil çizilmiş kelimeler handiyse gözümü alıyor…

Seçilen bu dil tabii ki bilinçli tercihidir yazarın. Benim de itirazım buna. Neden kolay yolu seçtiniz Ayfer Hanım? Esprili anlatım tercihinizin, konu ettiğiniz trajik hayatlarla çeliştiğini fark etmediniz mi? Peki ya seçtiğiniz karakterler? Korsan dvd satan, esrarkeş, hırsız, karısını / kocasını aldatan çiftler, homoseksüeller, intihar edenler… Bu karakterleri yerleştirirken ya da hastanede yatan kişilerin akli dengelerinin bozulmasına yol açan toplumsal çürümeleri, neden görmezden geldiniz?

Hastanenin işlerini yapan marangoz Sipahi: Esrarkeş… Ruhi: Malmö’lü bir turisti hamile bırakıyor… Tahir: Sigara fabrikasının esrarkeş bekçisi… Erkem Ceviz: Başhemşire’nin sapık kocası… Başhemşire: Kocasını öldürüyor… Gülnazmiye: Şizofren bir hastaya âşık olduğu için çalıştığı hastaneyi ateşe verip, insanların ölümüne sebep oluyor… Zeynep İkbal: Kumarbaz… Madde bağımlıları bölümünden ‘ot’ elde edip, yaptığı keklere koyan bir karakter de neyin nesi Sayın Tunç? Ya başkaları? Selcen: Lakabı ‘Verecen Selcen’…’Esat-ama-vasat’…İki jinekolog var adı geçen: biri çok yakışıklı, diğeri tesettürlü… En gerçekçi tip ise: Cumali. Ek iş olarak taksicilik yapan hastane hademesi…

Sonuç olarak; 490 sayfalık bir romandan, bir sosyalist olarak umduğumu bulmadım, bulamadım. Birçok kişinin çok hoşuna gideceğini ve kitabın iyi satacağını söylemek için de kâhin olmaya gerek yok. Ama bir Cem Yılmaz gösterisi izler gibi, komiklik yanılsaması yaşattı bu roman bana. Gösteri bitti ve benim aklımda hiçbir şey kalmadı.

06.03.2009 /www.sol.org.tr

İnsan Kısım Kısım Yer Damar Damar

2010-03-18T16:00:00.008+02:00

“Kozluk” neresi bilir misiniz? Bilmiyorsanız da, İstanbul’da bir gecekondu semti olduğunu bilin, yeter. Zümrüt, Elmas, Cavit ve Coşkun ise bu semtin sakinlerinden bazıları… Ya da bu semtin diğer nüfusu gibi yoksulluğu en alâsından yaşayanlardan bazıları. Sonuçta hepsi birer roman karakteri ama bu karakterlerin ülkemin yoksul halkıyla örtüşmediğini kim iddia edebilir?

Hatice Meryem, “Ağır yün yorganların altında yahut devlet hastanelerinin loş koridorlarında sessizce öldüklerinde kimselerin ruhu duymaz” dediği insanların hikâyesini anlatmaya çalışıyor.

Bunu ne kadar iyi yapabildiği tartışma konusu olabilir fakat ülkemin tecimsel edebiyat üstatlarına uymayıp, “insan”ı ve içinde insani duyguların bulunduğu bir romana cesaret etmesi takdir edilmelidir. Her ne kadar, böyle bir konuyu, yani “gecekondu eşrafını” politikaya fazla bulaşmadan, hatta haddinden fazla naif yazsa bile…

Dinlediğimiz, seyrettiğimiz, okuduğumuz birçok sanat eserinde politik bir tavır aramamızı garipseyen okuyucular olacaktır. Oysa suya sabuna dokunmadan yazılan, söylenen, sahnelenen bir sanat eserinin daha da garipsenmesi gerekmektedir. Burada bahsettiğimiz nihayetinde “sol” bir duruştur. Politik tavırları olduğu için; kitap çıkaran emekli generalleri, faşist şairleri ya da İsmail Türüt gibi “müthiş” yetenekleri baş tacı yapacak halimiz yok elbette. Ama insanı ve yoksulluğu anlatan bir romandan bunu beklemek sanırım okuyucunun da hakkıdır.

Haddini aşmamaya özen gösteren, ölçülü bir anlatımı tercih eden yazar; gereksiz detay ve abartılara yer vermeden, şive süslemelerine girmeden bir “tavır” değil, “durum” romanı yazmayı tercih etmiş ama yine de karakter tahlillerinde eksik bir yan bırakmış… Bu eksiklik maalesef romanın genelinde de hissediliyor. Aşağıda alıntıladığım bölüm böyle bir örnek. Ortada somut bir durumu görünce, somut tahlilin de peşinden koşuyoruz ama Hatice Meryem bunu esirgiyor okuyucusundan. Belki de bu sebeplerden dolayı “naif” kalmıştır roman.

“Sabah uyanır uyanmaz akşama ne pişireceğinin derdine düşer, ne pişirirse pişirsin yüzeli gram kuşbaşıyı katık edemeyeceğini bilmenin sıkıntısıyla daha kahvaltı sofrasının başında kocalarına günü zehir eder, sonra da can sıkıntısından doğurduklarına yeminler ettikleri çocuklarına camdan sarkarak küfürler savururlardı(…) Erkeklerine gelince Kozluk’un(…) İkiye ayrılırlardı. İşliler ve işsizler. İşliler sabah sabah iki lokma peynir zeytini boğazlarına dizen çaçaron karılarından kaçarak işine, işsizler doğru kahveye(…) Kozluk’ta kocası çalışan kadını, yüz metre öteden, yürüyüşündeki endamdan tanırdı insan.”(s.67-68)

Roman boyunca çok fazla sürprizle karşılaşmıyor okuyucu. Kitabın ismi de dâhil olmak üzere yazarın tercih ettiği bazı cümle ve deyişler de ilgi çekici: “Unuta unuta büyür çocuklar”, “Üstüne iğne toplarsın, içine derdini”, “Mademki bir adı da –saadet kapısı- bu şehrin, öyleyse adil bir ana gibi dayamalı bizlerin de ağzına dolgun memelerini ve doyurmalı bizleri de değil mi?”

Bir de “Kozluk Center” adındaki alışveriş merkezine giden genç kızların, erkeklerin anlatıldığı kısımların özensiz olduğunu söylemeden geçmeyelim. Böyle bir gerçeği yadsımak değil amacım ama o “özentili” durumu biraz daha derinden işlemek çok mu zordu acaba? En azından Nâzım Usta’nın “Nikbinlik’i bir daha okunsa, Kozluk Center’daki “77 katlı yekpare camdan mağazalar” daha etkileyici bir dile evrilebilirdi.

“İnsan Kısım Kısım Yer Damar Damar” okunması gereken bir roman. İnsanı anlattığı için bile hak ediyor okunmayı. Tabii eksikliklerini de görmezden gelmeyerek.

29.05.2009 / www.sol.org.tr

"Dünyayı Anlamanın Kara Duygusu" ve Cengiz Kılçer Şiiri

2010-03-18T15:49:00.012+02:00

‘…Dürüstçe itiraf etmem gerekiyor: sanatı ve özelde şiiri politikaya hizmet aracı olarak görüyorum, bu şiirin ve sanatın bir üstyapı olduğunun da altını çiziyorum. Dolayımlı olarak da şiiri büyük insanlıktan ayıramayacağım bir varlıkbilim ve etik sorunu olarak algılıyor ve şiirle bu tez üzerinden ilişki kuruyorum. Bir hesaplaşma veya yüzleşme yapmak gerekiyor sanırım. Şiirin ancak düşünce alanında kendi tamamlanma hareketi içinde gerçeklik kazanabileceğini gösteren diyalektik sürecini, şair 'ben'in dışsallaşması ve dışsallıktan gene kendi içine dönmesinin 'ya da kendini yutan bir yılan' simgesi olarak yorumlamak mümkün. Günümüzde yazılan verili şiirlerin özellikle öne çıkan ve gündem oluşturan temalardan mümkün mertebe uzakta kalmaya çalıştım ki, hepsi demem haksızlık olur, bağışlanmamı diliyorum; ama tüm şairler-şiirler sanki aynalı lâbirentlerin içinde dolaşmaktaydı. Pek de bir manâ taşımayan, gündeme getirilmesinden ne yarar umulduğu anlaşılamayan şiirlerdi bunlar ve biraz sanki herkes birbirini taklit ve tekrar ediyor gibi geliyor bana. Yine bağışlansın lütfen çünkü şiir psikolojik kusmuktan başka bir şeydir. Bilmiyorum acaba kaç şair kardeşim ‘‘temizlikçi kadınlar için ilmühaber” yazdı? Kapitalizmin doğasına içkin olarak endüstri kültürelleşiyor kültür de endüstrileşiyor. Bunun dışında asi ve ihtilalci kalan neredeyse tek sanat disiplini olarak yine şiir kalıyor.’

Yukarıdaki satırları Cengiz Kılçer’in Varlık’ta çıkan söyleşisinden alıntıladım. Bu paragrafın okuyucu için iyi bir referans noktası oluşturabileceğini düşünüyorum. Çünkü karşımızda politik bir şair var.

‘Adaklar ve Şarkılar’ Kılçer’in ikinci şiir kitabı. İlki, 1999 yılında Dünya Kitap Ödülü alan ‘Çöl Takvimi’. Şairin şiirsel deneyimi ve gelişimini ortaya koyabilmek adına, yola ‘Çöl Takvimi’ ile çıkmak gerekiyor.

‘Çöl Takvimi’ 38 kısa şiirden oluşmuş bir ilk kitap olmanın yanında, ‘Adaklar ve Şarkılar’ a giden yolun da başında durması nedeniyle önem arz ediyor. Örneğin; Kılçer’in son kitabında sıkça yer verdiği dizelerdeki karşıtlık ilkesi ‘Eski dekor/yeni sahne’ , ‘Eski bıçak/derin yara’ dizeleriyle ilk kitabında da karşımıza çıkıyor. İleriden geriye doğru bir değerlendirme yanlış olabilir fakat şairin önce ikinci sonra ilk kitabını okuduğum için bu geri dönüşlerin mazur görüleceğini umuyorum. Dikkat çeken başka bir ayrıntı da, şairin, özellikle kitabın son şiirlerinde 2. çoğul kişiye seslenmesi:

‘İsminizi acıyla bitişik düşmüşler kış defterine […] silahları başkalarının seçtiği rulette / hep siz hayatta kalırsınız / ve bilinmez / aynanıza atılan taş / ne zaman ulaşır içinizdeki göle. (Mühür)

‘Hiç ihtimal kalmamıştır / bunu bilirsiniz / ama inanmazsınız / yağmur dinlenmeksizin yağar / ikinci kez karşılaşılmayan / mümkünsüzlükler şehrine / ellerinizdeki çivi deliklerine (Size Rağmen)

‘Yüreğinizi başka bıçaklarla denersiniz / oysa bir işe yaramayacağını bilirsiniz / yine de denemekten utanmazsınız / unutamazsınız o yarayı / o bıçağı (Gider)

‘Hiçbir tenha yoktur / pusulalar ararsınız teninize (Gidebileceğiniz)

‘Bir uçurumun kapısını aralarsınız / düştüğünüz yer / aynı uçurumdur (Hep)

‘Sinemaya gidersiniz/bir sizin bir de hiç rüya görmeyen/yer göstericinin ağladığı filmler seyredersiniz (Bazen) , ‘Uyur etinizdeki bıçak’ (Kıyısız) ,

‘Kalakalırsınız / şifresini çözemediğiniz hayatın eşiğinde (Hiç İhtimal Kalmamıştır)

Bu seslenişin bilinçli bir tercih olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü aynı sesleniş ‘Adaklar ve Şarkılar’ da da benzer yoğunlukta olmasa bile, mevcut. Yazının başında röportajından alıntı yaptığım şair, politik söylemini ilk kitabında biraz daha arka planda tutmuş ama, elbette, göz ardı etmemiş. ‘…Ki’ şiirinde bunun güzel örneklerinden birini sunar: ‘Çözersem tılsımını / Musevi nakışlı yağmurların / dönerim belki / cesetlerimize tükürülen kül yurduna / kör mavisi bir denizin / kilitli kuyularından / koynumda yine aynı tufanın pusuları.

Şairin ilk kitabı üzerinde durmamın sebeplerinden biri de; ikinci kitap için aradan geçen sekiz senede şiirine kazandırdığı ivme ve daha da siyasileşen, emeği temel alan söyleminin ağır basması. Ancak, şiirlerin hemen hepsinde gözlemlenen kırılgan bir duygusallık ve bunun getirdiği karamsarlık havasının çok fazla erozyona uğramaması.

‘Adaklar ve Şarkılar’ 23 şiirden oluşuyor. Yukarıda belirttiğim sekiz yıllık süreç, Kılçer’in dilini daha lirik, kısa şiirlerinin yerini görece uzun, söylemini ve kurgusunu daha keskin hale getirmiş. Şiirlerin toplamında kullanılan; 41 kere ‘ölü/ölüm’, 26 kere ‘kan’, 6 kere ‘intihar’, 8 kere ‘cenaze’, 14 kere de ‘uçurum’ kelimelerini tercih etmesi yine yukarıda belirttiğim karamsarlığın erozyona uğramamasının hatta daha da belirginleşmesinin bir göstergesi sayılabilir. Keza, ‘jilet kesiği, bıçak kesiği, kesik bilek’ de sıkça kullanılmış. Bu kelime dağılımı da bize şairin 90’ların şiir dilinden uzaklaşmamış bir kurguyla şiirlerini yazdığı sonucunu verebilir. Ancak, görmezden gelinmemesi gereken en önemli nokta, Kılçer’in ‘Çünkü biz yoksulluğun en yüksek liyakat nişanıyla onurlandırıldık’ , ‘Kurban ve çığlığı henüz para getiren bir işe dönüşmemişken / bizi bağışlayacak bir yürek var mıdır? / karanlıkta ve kargışta / işsiz ve sağanak altında bir sinema kuyruğunda’ , ‘Bağan bir dil kullandığım söyleniyor şiir piyasalarında’ diyecek kadar cüretkâr ve samimi bir dilinin olduğudur.

Bu tercihin olumlu ve olumsuz yanları ise tartışmaya açıktır. Kılçer’in yukarıda da alıntıladığım ‘bağan dil’ göndermesi bu anlamda önemlidir. Şairin kullanmayı tercih ettiği dil, elbette bir ustalık gerektirir ve şiirlerinde bu ustalığını sunar okuyucusuna. Ama aynı zamanda şairin politik tavrı ve ampirik bilgisini okuyucuya tam olarak anlatamama riski de vardır. ‘Adaklar ve Şarkılar’ kitabında felsefe, mitoloji, sosyoloji ve politik bağlamda çok sayıda gönderme vardır. Bu çok net biçimde, şairin entelektüel birikiminin eseridir. ‘Hamparsum’ isimli şiiri de bu sonuca örnek olarak verilebilir : ’Sonsuz olan dirim değil ölümdür / Düşünmek yalnızlığın dolunay hali / Düşünürdüm hep / Uyuyan koruları ve sessiz akan nehirleri. Ancak, bu dili ve göndermeleri herkesin aynı biçimde algılaması beklenemez. Adorno’ya, Benjamin’e veya Yedi Uyurlar’a yapılan göndermelerin okuyucuya bir sözlükçe veya dipnot olarak açıklanmaması da okuyucunun işini zorlaştırabilir. Tersinden düşünürsek, dipnot veya sözlükçede yer alan verileri okuyan şiir dostunun, biraz da merak duygusuyla yeni dünyalara ve dünyayı yeniden anlamaya başlaması işten bile değildir.

Yazının başından beri tekrarladığım bir şey var: Politik Söylem. Cengiz Kılçer’in kaleminden okuyalım: ‘Eylülün kana bulanmış bıçaklarında / Yani bir dizi operasyon sonucunda / Kan hiç aklıma gelmeyecekti oysa […] Bir ölünün ki kadar uzamasaydı tırnaklarım / Pankartların kızıl kumaşıyla / Çenemi bağlamasalardı / Kan hiç aklıma gelmeyecekti oysa […] Dünyanın bütün suçlarını işledim / Yine işlerim / Ve elbet bilirim / Bir gün buluşur aynı siste kaybolmuş çocuklar / Geçip gittikleriyle kalmazlar.

Bir meydan okuma şiiridir ‘Sır’. Öfke ve umudu harmanlayıp, geleceğe hazırlar dikkatli bir okuyucuyu. ‘Karanlığı yarasına basan trikotajcılar, yanyana yatan kardeş mezarları, ekmek ve tuz üzerine ettiği yeminleri bozan üzgün bir cüce, kurşun askerler vurmadan kendisini mendiliyle asan çocuk yüzü, 943’de Tatavla’da tentürdiyot içerek intihar eden tütün işçisi kız, erkeklerinin denizden dönmesini bekleyen kadınlar, yoksul ve işsiz laternacı, elini buz yakan bulaşıkçı kız’ bu söylemin, tavrın ve emeğin yüceliğinin çeşitliliğini sunar bize.

‘Hangi oyun sonuna kadar masumdur ki / hayat işte herkesin kendine ördüğü bir koza / hayat işte herkesin kendine ördüğü / çıkamadığı bir koza’ (Trapez) diyen Kılçer, şiirleriyle de kendine bir koza örer ve içinden çıkmak için yoğun bir emek harcar. Birçok şair kadar üretken olmamasının sebebi de bu duyarlılık ve dilin lirizmini kurabilmek içindir. Örneğin; Kuzeyyıldızı dergisinde yayınlanan ‘Temizlikçi Kadınlar İçin İlmühaber’ şiirinin üzerinde bazı değişiklikler yaptıktan sonra ‘Adaklar ve Şarkılar’da okuyucuya yeniden sunmuştur. Aslında şairin derdi, kendi yanlızlığını, bungunluğunu, hayal kırıklıklarını ve ideolojisini paylaşmaktır. Umutsuzluk ve ikili ilişkilerdeki yıkıntılar, çağının gereği olarak aktarılmaya çalışılır. Çoğunluğun aksine ‘ben’ci bir anlatımdan uzak durması ‘ben, en bela mı bela zamirimizdir çünkü demeyiz’ dizesiyle de şairin tercihini olumlar.

Sonuç olarak, ‘Çöl Takvimi’ nden sonraki sekiz yıllık sürecin Kılçer’in şiirine ustalık ve lirizm kattığını, ilk kitabındaki şiirlerin aksine, daha sık dize tekrarlarıyla ve şiirlerini tersten kurgulamasıyla bir farklılık getirdiğini söyleyebiliriz. Zor olanı seçmenin risklerini almak isteyen şair, şiirinin nereye gideceğine dair cevabı da, yine kendisi tarafından ileriki yıllarda bize verecektir. Belki de elinde bir zar vardır ve atılmayı beklemektedir.

Sanat Cephesi / 29, Eylül-2008

Türk Sinemasında Kürtler

2010-03-18T15:44:00.007+02:00

Türk Sinemasında Kürtler’ Müslüm Yücel’in Agora’dan çıkan son kitabının adı. Yazarı, daha önce basılan şiir ve inceleme kitapları da olmasına rağmen, ‘Edebiyatta Ölüm ve İntihar’ adlı çalışmasıyla tanımıştım. Beklediğimden daha iyi ve oylumlu bir kitap olması ve bu son kitabının iddialı ismiyle de dikkatimi çektiği için okumaya başladım ama hayal kırıklığına uğradım.

Yücel kitabında, Fuat Uzunkınay’dan Merkez Ordu Film Dairesi’ne, Metin Erksan’dan Yeşim Ustaoğlu’na, Atıf Yılmaz’dan Yılmaz Güney’e, Şerif Gören’den Yavuz Turgul’a uzanan geniş bir perspektiften Türk sinemasında Kürt’leri incelemeye çalışmış. Böyle bir iddiasının olması tabii ki sevindirici fakat daha kitabın ismiyle beraber başlayan ve Kürt milliyetçiliğine kayan yorumlarıyla, sanki aynı coğrafyanın değil de iki ayrı ülkenin sinema kültürünü karşılaştırmaya çalışıyormuş gibi bir izlenim oluştu bende.

Yazar, kitabın genelinde doğal olarak Kürt imgesini ön planda tutuyor. Fakat ele aldığı filmleri salt filmlerdeki Kürt karakterler üzerinden ‘iyi’ veya ‘kötü’ olarak değerlendirdiği için, -belki de bilinçli bir tercihle- teknik ve sinematografilerine girmiyor.’Büyük Adam Küçük Aşk’ filmi için yaptığı yorum da bunu destekliyor. Bu tercih de ‘Kürt imgesi yoksa film, film değildir’ gibi tehlikeli bir sonuca çıkabiliyor. Kuşkusuz tüm filmleri övmüyor Yücel. Örneğin, bir Kürt efsanesi olan Mem-û Zin uyarlamasının özünden uzaklaşıp, bir aşk filmi gibi yansıtılmasını eleştiriyor.

Kitap ‘Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sinema’ bölümüyle başlıyor. Belki de giriş bölümünü uzun tutmak amacıyla konu, sinemaya gelene kadar müzikle idare ediyor… Beyaz Gül Kırmızı Gül ve Yallah Şoför türkülerinin Kürtçe olmasına rağmen Türkçe söylendiği için ‘hit’ olduğunu da yine uzun tutulan bu giriş bölümünden öğreniyoruz.

Müslüm Yücel’e göre; 70’lerden sonra Kürtler de Türk sinemasına hem oyuncu, hem de yapımcı olarak girmişler. 50’li yıllarda çekilen filmlerde ise, Kürtler, köy filmleri etrafında gelişen gerçekliğin bir parçası olarak kalmıştır. Çünkü bu filmler köy gerçeğinden uzaktırlar ve köy sadece dekordur.

İzleyenlerin de anımsayacağı gibi, Atıf Yılmaz’ın Dağları Bekleyen Kız’ında hikâye Teğmen Adnan ile Zeynep arasında geçer. Adnan cesur ve yakışıklı, Zeynep ise kötüdür… Müslüm Yücel bu film için şöyle der: ‘Dönemin egemen bakış açısı budur: Kendini açıklamak için, başkasını yok saymak, bu da yok etmenin başka bir biçimidir.

‘Kuma’da ise; karısı çocuk doğuramayan ve parası ancak kör bir kızı kuma getirmeye yeten Ali’nin hikâyesi vardır. Kör kuma Zeliha hamile kalınca, ilk eşin üzerine oyunlar oynamaya başlar ve ilk eş Hanım’ın adı köyde fahişe’ye çıkar. Yücel’in bu filme dair yorumu çarpıcıdır: ‘Atıf Yılmaz’ın sunduğu reçete şudur: Ali ekonomik sıkıntılardan dolayı kente gider, burada çalışır, gözleri açılır. Kent hayatı bilinçlenmenin merkezidir. Ancak ayrıntılar arasında bir hayalet gibi gezinen köyün ağzı, kadına bir sıfat bulur: fahişe. Oysa gerçek tam tersidir. Fahişelik tarihsel olarak köyle değil kentle; kapitalizmin kültürel hayata egemen olmasıyla başlar… Atıf Yılmaz inandırıcı olmayan bir konuyu, toplumsallık tulumuyla kente indirdiği bir işçide yakalamıştır.’ Yine bir Atıf Yılmaz filmi ‘Adak’ için ise; ‘Çocuğunu katleden bir babanın hangi kökenden geldiği, geçirdiği cinnetten daha önemli bir hal almıştır’ der. Bir diğer haklı tespitindeyse; ‘Kişilerin kim olduğu belli değildir, yalnızca nereden geldikleri belirtilir’ diyerek, Kürt emekçilerinin beyaz perdeye ağırlıklı olarak nasıl yansıdığını ve uygulanan sansürü yeniden gündeme getirir.

Müslüm Yücel, ‘Ağrı Dağı Efsanesi tümden Kürtleri anlatan bir filmdir. Film Kürtçe çevrilmiş olsaydı, kuşkusuz kimse buna bir Türk filmi diyemezdi’ gibi iddialı yorumlarla da okuyucusuna ufak sürprizler yapıyor.

Bu gibi zaman zaman parlayan iddialı yorumlar kuşkusuz kitabın geneline yayılabilse çok daha faydalı ve zihin açıcı bir eser olabilirdi fakat yazar, incelediği filmlerin birçoğuna kendi yorumunu getirmek yerine, konularını anlatarak ve bunun üzerinden bir eleştiri getirerek kitabın ritmini düşürüyor.

Kitapta en çok sayfayı tahmin edileceği gibi Yılmaz Güney dolduruyor. Ancak yazılanlar Güney’in sinemasına ait yeni bir açılım ve düşünce geliştirmekten uzak kalıyor. Ayrıca Güney’in Yol, Sürü, Duvar’ından ziyade gangster filmlerine gerektiğinden fazla sayfa ayrılmasını da bir eksi olarak not edebiliriz.

Yazarın bazı konu başlıkları ve girdiği detaylar ise bütünlüğü olumsuz etkilemiş: Yücel, değindiği filmlerin dışında, yönetmen ve oyuncuları da ayrı başlıklar altında incelediği için bazı filmler hakkındaki yorumları sayfalar arasında sıkça tekrarlanmış. ‘Türk Mafyası, Türk Sineması ve Kürtler’ başlığında ise konuyu bazen magazine kaydırdığı için gereksiz yere dağıtmış. Kemal Sunal, Şener Şen ve İlyas Salman üzerinden yaptığı ‘Kürtler Güldürüyor, Kürt Gülme Konusu’nda da kullanılan şiveyi merkeze aldığından hem başlık hem de içerik çok zorlama gibi duruyor. Kitabın son başlığı olan ‘Savaş Estetiği ve Sinema’ ise kitabın bütünlüğünü bozan başka bir etken.

Kitaptaki imlâ ve dizgi hataları ise Agora’ya yakışmayacak kadar çok. Yılların ‘Tuncel Kurtiz’i önce Tuncel Kutriz (s.139), sonra Tuncer Kutriz(s.145) olmuş. Memet Fuat ise ‘Mehmet’ (s.30). Hatalar bunlarla da sınırlı değil maalesef. Onlarca kez yapılan imlâ hataları, birleşik yazılan bağlaçlar, ‘defalarca kez okudum’(s.238), ‘sinema salonları Güney’i sinema salonlarında alkışlamışlardır’ (s.161) vb. anlamsız cümleler, küçük harfle başlanan özel isimler, Münir Özkul yerine ‘Minir’ yazmalar kitap okumayı işkenceye çeviriyor. Agora gibi iyi satan ve özellikle sinema ile ilgili birçok kitap çıkaran bir yayınevi, Temmuz 2008 baskılı ‘Türk Sinemasında Kürtler’in ilk baskısıyla sınıfta kalıyor. Umalım ki bu hatalar kitabın diğer baskılarında düzeltilsin.

Yazar, siyasi bir tavır ortaya koymaya çalışsa da, sanki biraz aceleye gelmiş izlenimi veren son kitabında, bu tavrını sonuca ulaştıramamış. Başta değindiğim gibi kitap; milliyetçiliğe kaçan ve Kürt sorununa dair yeni bir şey söylemeden, sosyalist bir Türkiye’de Türk-Kürt kardeşliğine, bunun sinema ve diğer sanat dallarına nasıl yansıyabileceğine değinmeden, Kürtler üzerine düşünmüş; Kürtleri politik ve kültürel olarak sinemalarına yansıtan yönetmenleri sıralayarak şöyle bitiyor: ‘Sırada ise Kürtlerin kendisi vardır.’

Ben de yazara ufak bir düzeltme yapmak istiyorum: Sırada bu ülkenin tüm emekçileri vardır. Olmalıdır!

10.01.2009 / www.sol.org.tr